ვარიაციები სტამბულზე

პირველი, რაც მახსენდება სტამბულზე, არის თევზის სუნი გალატას ხიდზე. ხიდის ერთ მხარეს გალატას კოშკი გენუელთა ძველი კოლონიის ადგილას, წმინდა დასავლური უბანი პერა, ნოსტალგიური ტრამვაი მხოლოდ ისტიკლალის ქუჩაზე, ცოტა მოშორებით ხმაურიანი ტაქსიმი. მეორე მხარეს  უთვალავი მინარეთის პეიზაჟი, სუნელების და გრანდ ბაზარი – აქაური ცოცხალი მუზეუმები, აღმოსავლეთ ექსპრესის ბოლო გაჩერება, სულთანაჰმეტის ისტორიული უბანი, გამუდმებით ნელ ცეცხლზე შემწვარი წაბლი და სიმინდი, ჩაის წრუპვა ტიტის ფორმის ჭიქებიდან.

პოლ სინიაკი, სტამბული, 1907 წელი

უცხო ქალაქიდან ყველაზე ძვირფასი სუვენირი ალბათ ისაა, რაც გონებას აეკიდება და გამოჰყვება. ამგვარი სუვენირები კადრებად ჩამრჩა გონებაში და მათ ბლოგზე წერით სამუდამო ტყვეობიდან ვათავისუფლებ.

კადრი ერთი: მე და შარიკა ოქროს რქის სანაპიროს მოვუყვებით კონსტანტინოპოლის დასავლეთ კედლებიდან ვიდრე გალატას ხიდამდე, რადგან შარიკას კიდევ ერთხელ უნდა ისტიკლალზე გასეირნება, მე კი იქვე ჩაკარგული ჩუკურცუმასკენ მიმიწევს გული, ძველებური ნივთების სტამბულური კლონდაიკისკენ. იმ დღეს, მსგავსად წინისა და იმის წინისა, ბევრი ვიარეთ – ბიზანტიურობის ძიებაში ლამის მთელი კონსტანტინოპოლი გადავსერეთ. ჰორიზონტზე გალატას კოშკის კონტურიც ძლივს იკვეთება, რაც იმას ნიშნავს, რომ სასიარულო კიდევ ბევრია. ამ დროს ერთმანეთისთვის ვიწყებთ ანეკდოტების მოყოლას და სანაპიროს გასწვრივ სიცილ-ხარხარში შეუმჩნევლად ვაღწევთ კიდეც გალატას ხიდს. ახლა, სავარძელში მოკალათებული რომ ვიხსენებ, ამ მოგზაურობიდან არა რომელიმე ღირსშესანიშნაობის ხილვა, არამედ სწორედ ეს მონაკვეთი არის ყველაზე ბედნიერად მოსაგუნარი.

კადრი ორი: საღამო ხანია, აივანზე ნარდის თამაშის წინ მე და შარიკა მსუბუქად წახემსებას ვაპირებთ, რადგან იმ დღეს სადილზე საკმარისად ნოყიერად გეახელით (ნარდისგან განსხვავებით შარიკამ ამ უკანასკნელში მაჯობა). საცხოვრებელი ადგილი დაახლოებით აია-სოფიასა და ლურჯ მეჩეთს შორის დაგვიდია და სავახშმო ადგილს მოპირდაპირე ქუჩაზე ფასის მიხედვით ვზვერავთ. საბოლოოდ ვერ ვთანხმდებით, უთანხმოება მოგვდის და სხვადასხვა ადგილას ვვახშმობთ. ჩემს მიერ შერჩეულ ადგილას ჩაის ფასად ოთხი ლირა მეტისმეტად მეჩვენება და მხოლოდ ტკბილეულობით ვკმაყოფილდები, ეს უკანასკნელი იმდენად ტკბილი აღმოჩნდება, რომ ჩაის შეკვეთა მაინც მიწევს. უკან დაბრუნებისას შარიკას ვეკითხები, თუ რა ჰქონდა ვახშმად და რამდენი დაუჯდა. „7 ლირად ნამცხვარი და ჩაი“, „ნამცხვარი რა ღირდა?“ „6 ლირა, და რა მოხდა?“ „არაფერი, არაფერი“.

კადრი სამი: დოლმაბაჰჩეს სასახლეში გიდი თითოეული კუდის მოსაქნევი ადგილის ისტორიას ჰყვება, მე ამას შარიკას ვუთარგმნი, თუმცა ზოგჯერ არაკეთილსინდისიერად. სულთნის კანცელარიის შესახებ გიდი მოყოლას აღარ ამთავრებს, საქმეშია გართული, სკრუპულოზურად აღწერს საპატიო სტუმრების მიღების ცერემონიალს, კონკრეტულად რომელი რანგის სტუმრები სად და როგორ იდგნენ, ფანჯარა რატომაა 45-გრადუსიანი კუთხით გაღებული, ხალიჩა ვისი მორთმეულია, მასზე გამოსახული თითოეული დეტალი რას აღნიშნავს, როგორ არეგულირებდნენ ტემპერატურას და ა. შ. როგორც იქნა გიდი ამთავრებს თავის მონოლოგს, შარიკა მოთმინებით მელოდება, მჭმუნვარე სახით ვუტრიალდები და ვეუბნები „მოსაცდელია, სტუმრებს იღებდნენ“, „სულ ეს ილაპარაკა?“, „ჰო რა, ვრცლად“.

კადრი ოთხი: აია-სოფიაში ბიზანტიურ მოზაიკას თვალს ვერ ვაცილებთ და მორიგეობით შევცქერით მაცხოვრის, ღვთისმშობლისა და ნათლისმცემლის თვალებს. „რაც აქ ვართ, გინახავს ასეთი სილამაზე?“ „არა“.

კადრი ხუთი: თოფქაფის სასახლის ერთ-ერთი პავილიონის ჩრდილში ვისვენებთ, ვერსალის მიბაძვით აშენებული ახალი დოლმაბაჰჩეს შემდეგ ძველი თოფქაფის შენობები, აქ დაცული საგანძურის მიუხედავად, მეგრულ ოდებად გვეჩვენება. „ყოველ შემთხვევაში, ახლა გავიგეთ რატომ მოინდომა ვალად დადებული ფულით სულთანმა ახალი სასახლის აშენება“.

კადრი ექვსი: სტამბულის ყველა მეჩეთს შორის ულამაზესად მიჩნეულ სულეიმანიეს კარებთან მივედი და შიგნით შევიჭყიტე. აღარ შევედი, შემეზარა ფეხთ გამოცვლა. ყველაზე მეტად ოსმალური კოლორიტი ამ მეჩეთის გარშემო იგრძნობა სტამბულში, განსაკუთრებით მზის ჩასვლისას. კომპლექსიდან გამოსულს თვალს მომხვდა მის წინ მოწყობილი აღმოსავლური თავშლების ბაზარი და რაღაც იდეამ გამიელვა გონებაში. აქ მივხვდი, თურმე სინამდვილეში რისთვის ღირდა ჩამოსვლა სტამბულში.

Advertisements

მოგზაურობა დროში – სტამბული

ცოტა ხნის წინ რუკას დავხედე ისეთი თვალით, თითქოს პირველად ვხედავდი და აღმოვაჩინე წერტილი, სადაც მოხვედრა ყველაზე მეტად მოახშობდა მოგზაურობის დაგროვებულ ჟინს. ეს იყო სტამბული – ერთ ქალაქად ქცეული ორი კულტურა, ორი რელიგია, ორი კონტინენტი, ორი ზღვა, ორი ცივილიზაცია. სწორედ იმ წამს დაიწყო მოგზაურობა, როცა ოთხი წლის ბავშვის სიჯიუტით მომინდა ამ ახალი კანფეტით პირის ჩატკბარუნება. თავად სამზადისი ხომ მოგზაურობის მონახევრეა, თანაბარი კაიფი. აქამდე დროში მოგზაურობა აუხდენელი ოცნება მეგონა, სტამბულის შემდეგ შემეცვალა ასეთი წარმოდგება. უკანასკნელი ვოიაჟი იმითაც იყო გამოსარჩევი, რომ პირველად წავედი მეგობართან ერთად. ცოცხალი ებენეზერ სკრუჯის თანხლების პატივი და გამარჯვებული ლატარეის ბილეთი წილად ხვდა გიორგი შარიკას (aka ‘მარსკოი კოწიკ’).

არცერთ სხვა ქალაქს აქვს იმდენი სახელი, რამდენიც სტამბულს – ბერძნები ძველებურად კონსტანტინოპოლს ან უბრალოდ „ქალაქს“ (ი პოლი) უწოდებენ, ბულგარელები და სლოვენიელები ძველსლავურ სტილზე ცარგრადს, ისლანდიელები ვიკინგურ მიკლიგარდურს, ებრაელები ქუშტას, სომხები ბოლისს. არცერთი სხვა ქალაქი ყოფილა სხვადასხვა დროს ოთხი (რომის, ბიზანტიის, ლათინთა, ოტომანთა) იმპერიის დედაქალაქი. არცერთ სხვა ქალაქზე წერაა უფრო საჩოთირო საქმე, ვიდრე სტამბულზე. ამიტომ ტვირთს ცოტას შევიმსუბუქებ და პოსტს იმ ქალაქს მივუძღვნი, რომელიც აღარ არსებობს. თორემ სტამბული მარადიული ქალაქია.

1453 წელს კონსტანტინოპოლმა არსებობა დაასრულა, ერთა პალიტრაზე ნამცეცად ქცეული ბიზანტიური ფერი გაქრა და მის ადგილზე ახალი კოლორიტი დამკვიდრდა. 1453 წელს ოსმალებმა მტკიცე კვანძი შეკრეს ორი კულტურის გადაკვეთაზე. მათ შეცვალეს ქალაქი, მაგრამ ქალაქმა უფრო მეტად შეცვალა ისინი.

ათათურქი მიხვდა, რომ ვერავითარ მიშენებულ მინარეთს თუ შეთეთრებულ ფრესკებს შეეძლო ბოლომდე გადაეფარა ბიზანტიური სუნთქვა. 1935 წელს აია სოფიაში მუსულმანთა ლოცვა შეწყდა, ულამაზეს მოზაიკებს ბათქაში მოსცილდათ და ქალაქის ეს სიმბოლო მუზეუმად გამოცხადდა. „სოლომონ, მე შენ გაჯობე“ – გადმოცემით ეს სიტყვები წარმოთქვა 537 წელს იმპერატორმა იუსტინიანემ, როდესაც პირველად შეაბიჯა იმპერიის სამი წლის შემოსავლის მშთანთქმელ გრანდიოზულ ბაზილიკაში. მათემატიკოსმა ისიდორე მილეტელმა და ფიზიკოსმა ანფიმიუს ტრალელმა შეცვალეს არქიტექტურის ისტორია და თავიანთი ცხოვრების შესახებ სახელების გარდა დაგვიტოვეს არაფერი, თუმცა ალბათ ნებისმიერი ინატრიდა ამგვარ „არაფერს“. აია-სოფიას გვერდით ისტორიულად იპოდრომი იყო გადაჭიმული, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი ლურჯი მეჩეთის მშენებლობას შეეწირა და დღეს რამდენიმე სვეტი თუ შემორჩა. კონსტანტინოპოლის აღებიდან ერთი საუკუნის თავზე ოსმალებმა ჯერ კიდევ არ იცოდნენ საიდან ჰქონდათ სახლიდან გაუსვლელად სასახლის სიახლოვეს მცხოვრებთ საკმარისი წყალი და თევზიც კი. მიზეზი ბაზილიკა ცისტერნა აღმოჩნდა, შთამბეჭდავი თაღოვანი კომპლექსი, ბიზანტიური არქიტექტურის მიწისქვეშ მოწყობილი სხვა საოცრება. იმპერიის დედაქალაქის უმეტეს მოსახლეობას წყალი მიწისზედა სისტემით, კილომეტრის სიგრძის ვალენსის აკვედუკით მიეწოდებოდა. იგი დღესაც თავისი მონუმენტურობით თვალს იპყრობს და სიმბოლურად ათათურქის სახელობის ფართო პროსპექტს გადაკვეთს.

კონსტანტინოპოლის მაღალი წრის სასახლეებიდან მხოლოდ კედლებია შემორჩენილი. ვლაქერნის და პორფიროგენეტთა სასახლეები კონსტანტინოპოლის დასავლეთის კედლებთან მდებარეობს, მათ სკოლის მოსწავლეები თუ ეწვევიან და მალულად ეწევიან სიგარეტს. მე და ჩემმა თანამგზავრმა არ დავიზარეთ, იმპერატორ თეოდოსეს დროს აგებულ მაღალ კედლებზე ავბობღდით და მათ ოქროს რქის სანაპიროსკენ ჩამოვუყევით. ბუკოლეონის სასახლის ნანგრევები კონსტანტინოპოლის აღმოსავლეთ კედლების გადაღმაა განთავსებული, დღეს იგი ადგილობრივი მათხოვრებისთვის ღამისსათევად ამოჩემებული ადგილია.

სტამბულში კონსტანტინოპოლს სრულიად წარმოუდგენელ ადგილებში წააწყდებით. მარსიანეს სვეტი, ხორას ფრესკები, თეოდოსის ფორუმის ნანგრევები, პამაკარისტოსის, პანტოკრატორის, წმ. თეოდორეს თუ სხვა მრავალი ეკლესია ერთი შეხედვით ამოვარდნილია თურქული გარემოდან, თუმცა ერთიანობაში იგი განუყოფელია სტამბულის კოლორიტისთვის.

კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო ფენერის უბანში მდებარეობს, რადგან თავის დროზე 1453 წლის შემდეგ აქ დაიდეს ბინა ქალაქში დარჩენილმა ბერძნებმა. მათ ფანარიოტები ეწოდათ და მოგვიანებით მნიშვნელოვნად განსაზღვრეს ოსმალური იმპერიის ბედი. ორ ერს შორის ანტაგონიზს შედეგად ის მოჰყვა, რომ 1960-იანებში ბერძნების უმეტესობა განიდევნა მშობლიური უბნიდან. თავად კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს შენობა მაღალი კედლებით შემოზღუდული კომპლექსია, რომლის მთავარი შემოსასვლელი ჩაქოლილია და არასდროს იღება პატრიარქ გრიგორი მეხუთის მოსაგონრად. აქ იგი ღალატის ბრალდებით 1821 წელს ჩამოხრჩვეს, რადგან თანამემამულეებს დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლისკენ მოუწოდებდა.

დღეს ალბათ სტამბული არის ერთადერთი ქალაქი, სადაც დროში მოგზაურობაა შესაძლებელი. სწორედ აქ მდებარე დროის პორტალებიდან თქვენ შეძლებთ დაბრუნდეთ შუა საუკუნეებში და იხილოთ ის ძველი კონსტანტინოპოლი.

ტარტუ

2010 წელი, აპრილის რომელიღაც ბოლო წვიმიანი შუადღე, თბილისი. ჭავჭავაძის პროსპექტზე, ავრორას შენობის წინ ერთ-ერთ თაღში ვუხვევ, ვჩერდები და უნივერსიტეტის III კორპუსის წინ ავარიულ ფასადებს ქვევიდან შევცქერი. ‘კარგად უყურე, მათი ხედების ხილვა კიდევ დიდხანს მოგიწევს’ – გონებაში ვეუბნები საკუთარ თავს. მანამდე სულ ხუთიოდე წუთის წინ დავტოვე ოთახი, სადაც ხანგრძლივი კონკურსის საბოლოო ეტაპი – გასაუბრება – წყვეტდა ტარტუში წამსვლელთა ვინაობას. დიდხანს ვფიქრობდი ამ დღეზე და საბოლოოდ მოვიქეცი იმის საპირისპიროდ, რაც მომეთხოვებოდა. ვსაუბრობდი ხმადაბლა, დასმულ კითხვებს ვპასუხობდი უაღრესად ლაკონიურად, მზერა გაშტერებული მქონდა მაგიდის ერთ-ერთ ფეხზე, სახეზე ალბათ ამოკითხავდით, რომ იმ ოთახიდან რაც შეიძლება მალე მინდოდა გასვლა. ტარტუსთვის ცხოვრებაში პირველად და უკანასკნელად დავწერე სამოტივაციო წერილი. იმ გრაფაში, სადაც პრიორიტეტული უცხოური სასწავლებლები უნდა აღმენიშნა, ყველგან ჩავწერე ტარტუ. უკვე მერამდენედ ვიმოქმედე პრინციპით ‘ან ყველაფერი, ან არაფერი’ და კინტოურად შევაგდე ქუდი ყაბახზე. საბოლოოდ კი იმ წვიმიან ამინდში შემრჩა ფიქრი – ‘ხომ შეიძლება ხუთი წუთით მაინც თავი მოგეჩვენა ცოტათი ამბიციურად?’

ამბავი, რომ უცხოეთის სასწავლებელში სწავლის გაგრძელებაზე მრავალ ასეულ სტუდენტთან ერთად შემქონდა განაცხადი, ოჯახშიც არ მითქვამს. ის კი იცოდნენ, რომ ტარტუზე ყოველთვის ვფიქრობდი და ამას იწონებდნენ ჩემგან. გუშინდელივით მახსოვს ის წუთი, როდესაც ჩემდა გასაკვირად ამორჩევის შესახებ მამცნეს – იმ წუთას მე კ2-ის პიკზე მქონდა ფეხი დადგმული მწვერვალზე აუსვლელად, ელ კლასიკოში უკანასკნელ წუთას გადამწყვეტი გოლი მქონდა გატანილი ულამაზესი მაკრატელათი და ცეცხლოვან ინჩასებს მაისურს ვესვროდი, დროტნინგჰოლმის სასახლეში შემაღლებული ტრიბუნისკენ მტკიცე ნაბიჯით მქუხარე აპლოდისმენტების ფონზე სანობელო სიტყვის წარმოსათქმელად მივემართებოდი, თითქოს ჯო დი მაჯიო ვიყავი ბეისბოლის წესების არცოდნით და მე ვუყვარდი ყველაზე ლამაზ ქალს მსოფლიოში. მამაჩემის დასმულ კითხვას ‘ახლა რას აპირებ? ისევ ხომ არ იკვლევ?’ მე ვუპასუხებდი – ‘ახლა ტარტუში მივდივარ’ და  ეს პასუხი ორივეს თანაბრად გვეამებოდა.

ტარტუში ჩემი ცხოვრება ერთ გზად მახსენდება, რომელიც რაატუზეს 22-დან იწყება. ყოველთვის მოთმინებით ველოდები მწვანეს ანთებას და ვკვეთ პარკს. ქალაქის რატუშის წინ მდებარე მოედანზე იმ ცნობილი მორკალული ხიდით გადავდივარ, რომლიც თაღზე გავლა აქ სიმამაცის ნიშანია. ტარტუში მხოლოდ მაშინ ჩაითვლები ნამდვილ სტუდენტად, როდესაც ამ თაღს გადაკვეთ. ჩამოსვლის შემდეგ დილასვე ორივე მხრიდან გადავლილიც და გადმოვლილიც. რატუშის საათის კურანტების ხმაზე ჯონ დონის ცნობილი სიტყვები მახსენდება: ‘ნურასოდეს იკითხავ, ვის უხმობს ზარი?’ რატუშიდან ხელმარცხნივ, რუუტლის ჰანზეატიკურ ქუჩაზე ვუხვევ და ძველებური ნივთების გილდიაში ჩავდივარ ინდური გუნდრუკის შესაძენად, სანამ ეს უკანასკნელი ჩვეულებაც ტრადიციულად არ მომბეზრდა. რუუტლის ბოლოს, იანიკიიკიდან (იოანეს ტაძარი) ზევითკენ ავუყვები უფსალის სახლებს და რამდენიმე წუთით თავი შვედეთის შუაგულში მდებარე საოცნებო ქალაქში მგონია. აქედან უფრო ზემოთ, შემაღლებულ ადგილას, ტოომის ბორცვზე მდებარეობს ძველი კათედრალის ნანგრევები და მიმდებარე ტყე-პარკი. ტყე-პარკის შესასვლელში ტარტუს უნივერსიტეტის ცნობილი ლექტორის, ემბრიოლოგიის მამის, კარლ ერნსტ ფონ ბერის სავარძელში მჯდომარე ქანდაკება მხვდება. მის ბრინჯაოსფერ თმას ყოველ ვალპურგის ღამეს შამპანურით ჰბანენ სტუდენტები. ტყე-პარკში სეირნობისას ორიდან რომელიმე ხიდის გავლა მოგიწევთ, ჩემი გზის არჩევის შემთხვევაში კი ორივესი – ერთი ეშმაკების, მეორე ანგელოზების. ეშმაკების ხიდი 1913 წელს რომანოვთა დინასტიის ტახტზე ასვლის 300 წლისთავის აღსანიშნავად ააგეს. ანგელოზების კი წმინდა ინგლისურ სტილშია გადაწყვეტილი, უბრალო ესტონელებს ‘inglise’ და ‘ingli’ ერთმანეთში აერიათ, შედეგად ხიდს ანგელოზების სახელი შერჩა. ადგილობრივი თქმულების თანახმად, ის სურვილი აუცილებლად აგიხდებათ, რომელსაც აქ ჩაიფიქრებთ და სუნთქვაშეკრული ხიდს გადაკვეთთ.

ტოომის ბორცვის გადაღმა ჩემი ამოჩემებული ადგილია – უშველებელი ხეობა და შუაში წამომართული ხე ფუღუროთი. ლამის ყოველდღიურად ვაკვირდებოდი, როგორ იცვლებოდა ეს ადგილი ხასხასა მწვანედან ჯერ ყვითელსა და ნარინჯისფერში, შემდეგ ნოემბერში მელანქოლიურ ნაცრისფერში, დეკემბრიდან კი სპეტაკ თეთრში. მთელი ამ ხნის მანძილზე ხეობის ირგვლივ წრეს ვარტყამდი ხეს და ვებრძოდი სურვილს გავყოლოდი მოჩვენებით თეთრ კურდღელს და იმ ფუღუროში ჩამეხედა.

ჩრდილოეთში ცხოვრება იმიტომაც მიყვარს, რომ ყველაზე მეტად აქ გრძნობ თავს სამხრეთელად. წინა საშობაო კონცერტის შემდეგ, იანიკიიკიდან საღამოს გამოსულმა მივხვდი, რომ უკვე დიდი ხანი ამ ქალაქის შემადგენელ ნაწილად ვიყავი ქცეული. შინ დაბრუნებისას ფეხსაცმლის ძირს ტარტუს თოვლი და ევროპის მიწა ერთად მოყვება. აქ ვგრძნობდი, რომ ორი – თბილისის და ადგილობრივი – დროით ვცხოვრობდი. ამიერიდან სადაც ვიქნები, საათზე დახედვისას ყოველთვის გამახსენდება თუ რა დროა ტარტუში.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ – ვილნიუსი

ვილნიუსი ხულიგნური ქალაქია, ამიტომაც მხოლოდ აქ დაუდგამდნენ ძეგლს ფრენკ ზაპას. თავისი ხულიგნობით ერთი მე ვერ გამაკვირვებენ, 90-იანების თბილისში გაზრდილს და მეორე ძირძველ ბელფასტელს. აქაური ძველი ქალაქისთვის დამახასიათებელია ბაროკოს სტილში შესრულებული ეკლესიები და მათ გვერდით გრაფიტის ჟანრში მოხატული კედლები. შეიძლება გაგიკვირდეთ, მაგრამ ეს კონტრასტი მომწონს თანამედროვე ვილნიუსში და ამით გამოვარჩევ მას სხვა ბალტიური დედაქალაქებისგან.

მეტი თვალსაჩინოებისთვის მაგალითსაც მოვიყვან. ყველა აქაური ტაძრისგან სილამაზით გამოირჩევა წმ. ანას კათედრალი. იგი იმ ავბედით 1812 წელს ნაპოლეონის მრავლისნანახ თვალს მოსწონებია და დანანებით უთქვამს კიდეც, “რომ შემეძლოს ხელის გულზე დავისვამდი და პარიზში დავასვენებდიო”. ორი ნაბიჯი წმ. ანას კათედრალიდან და მდინარე ნერისის მეორე მხარეს უჟუპისი იწყება, აქაური ბოჰემის პულვერიზატორებით მოხატული უბანი (სახელწოდება უზუპისი თავად ნიშნავს “მდინარის მეორე მხარეს”). 1997 წლის 1 აპრილიდან უჟუპისი დამოუკიდებელი რესპუბლიკაა 17 კაცისგან შემდგარი არმიით და საკუთარი უნიკალური კონსტიტუციით ამგვარი მუხლებით: ‘ყველა ძაღლს აქვს უფლება იყოს ძაღლი’, ან ‘ყველა ადამიანს აქვს უფლება არ ჰქონდეს უფლება’. მსოფლიოში ალბათ მხოლოდ აქ შეუძლია ნებისმიერ დაინტერესებულ პირს პირადი ნახატების გამოფენა მოიწყოს და ნებართვის ძიება არავისგან დასჭირდეს, რადგან ეს არის უჟუპისი – თავისუფალი ქალაქი ქალაქში.

ყველა ქალაქიდან ვილნიუსმა გამახსენა თბილისი. აქ მთავარი ქუჩა ჟედიმინასის პროსპექტია, სადაც მდებარეობს ცნობილი თეატრი, ოკუპაციის მუზეუმი და ლამის ღირსშესანიშნაობად ქცეული მაკდონალდსის შენობა (რამეს ხომ არ გაგონებთ?).

ეს ახლაა ხულიგნური ვილნიუსი ლიტვის დედაქალაქი, თორემ საუკუნის დასაწყისში აქ ებრაელები ისევე შეადგენდნენ მოსახლეობის უმრავლესობას, როგორც თბილისში – სომხები. შემდეგ მოზვიადისტო პირველი რესპუბლიკის მთავრობის და ნაცისტების ხელის წახმარებით ებრაელთა გეტოები სამუდამოდ გაქრა.  დევნილმა ლიტვაკებმა იგივე ლიტველი ებრაელებმა კი თავიანთი კვალი დატოვეს მსოფლიო კულტურაში, ზოგმა ესპარანტო შექმნა, ზოგმა კი (მაგალითად შაბთაი ზისელ ცვაი ციმერმანმა) ბობ დილანის სახელი და გვარი აიღო. თუ ოდესელმა ებრაელებმა ტრამვაის ლოდინისას ცნობილი  7:40 დაწერეს, ერთმა ლიტვაკმა აბრაამ იდელსონმა არანაკლებ განთქმული ‘ჰავა ნაგილა’ შექმნა.

ვილნიუსში მივხვდი, რომ დავიღალე. ადრე თუ გვიან ყველაფერი მოსაბეზრებელი ხდება, მათ შორის, ასეთი მიმოსვლაც.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ – ბრატისლავა

stare1ბრატისლავაში ამოვისუნთქე. ამოისუნთქვა თვალმა რენესანსით, ბაროკოთი თუ არტ-ნუვოთი გაჯერებული დღეების შემდეგ, ამოისუნთქა კუჭმა ვენური შტრუდელების და საკონდიტრო ნაწარმის შემდეგ, ღრმად ამოისუნთქა ჯიბემაც. ბრატისლავის სიიაფის სტერეოტიპი ჩვენთან ‘ევროტურის’ შემდეგ დამკვიდრდა და შედეგად სლოვაკეთის დედაქალაქზე საქართველოდან  წამოსული  ყველა კითხვა აქაურ ფასებს ეხებოდა. ბრატისლავა ყველა მხრივ მართლაც რომ იაფი ქალაქია, საცხოვრებლადაც და სალაღობოდაც. ასე განსაჯეთ, მთავარ პაბ-რესტორანში, სადაც ადრე გულანთებული დისიდენტები სამშობლოს ბედ-იღბალს განიხილავდნენ, ოთხ ევროდ გემრიელად გეახელით – სლოვაკური სამზარეულოს მარგალიტი ჩესნაკოვა პოლიევკას (ნივრის სუპი პურში, პაემნისთვის ნაკლებად გამოსადეგი) ზედ დაყოლებული ადგილობრივი კოფოლათი (მომწკლარტო კოლის მსგავსი არაალკოჰოლური სასმელი).

ბრატისლავაში მარტო არ ვყოფილვარ. მასპინძლობა და მეგზურობა ჩემმა კურსელმა და მეგობარმა, ამავე დროს წესიერმა კაცმა, გიორგი ბობღიაშვილმა გამიწია. ღამეც აქაურ სტუდენტურ საცხოვრებელში გავათენე, სადაც კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი თუ რა დალხენილ პირობებში მიცხოვრია ტარტუში. ესტონური ‘დორმისგან’ განსხვავებით, ეს გაცილებით უფრო გახსნილი აღმოჩნდა და მცირე ხანში ვეჭვობ მთელ სართულს მოედო ჩემი იქ სტუმრიანობის ამბავი. თვალებაციმციმებული ლიტველი გოგონები ისეთ კითხვებს მისვამდნენ მათთვის უცნობ ქალაქებზე, რომ თავი შუასაუკუნეების ვენეციელი ვაჭარი მეგონა და მონათხრობს ლეგენდების ელფერს ვაძლევდი. ბევრი რომ აღარ გავაგრძელო, ცოტა გული კი დამწყდა, შემდეგ დღეს რომ მიწევდა აქედან აბარგება.

ჩასვლამდე ბრატისლავისგან ვენის რომელიმე გარეუბანზე მეტს არ მოვითხოვდი. ისე კი, ბრატისლავაში რომ ეცხოვრა, არამგონია იოზეფ უმცროსს აქაური დუნაის არცთუ ცისფერ ტალღებში შთაგონების წყარო ეპოვნა. ეს ორი დედაქალაქი ერთმანეთთან იმდენად ახლოსაა, რომ თავისუფლად შეგიძლია ერთში იცხოვრო და მეორეში იმუშავო ან ისწავლო. ერთიდან მეორეში მისასვლელად სულ რაღაც 55 წუთი სჭირდება მატარებელს, რომელიც საათის ინტერვალებით მოძრაობს.

ბრატისლავაში ყველაზე მეტად მომწონს ის, რითაც ვენა ვერ დაიკვეხნის და მისი შეშურდება: ქალაქური ლეგენდები. ევროპული მასშტაბებით ბრატისლავა ახლაც მცირე ზომის დედაქალაქია სულ რაღაც ნახევარი მილიონი მოსახლეობით, ადრე აქაური სტარე მესტო (ძველი ქალაქი) ალბათ ერთი ოჯახივით იცხოვრებდა და ხარაგაულის რიგითი სოფელივით ყველას ყველას ყველაფერი ეცოდინებოდა. ბრატისლავის ქვაფენილით მოკირწყლულ ქუჩებში თქვენ შემოგხვდებათ კუმილი, ნაპოლეონის ჯარისკაცი, ლამაზი იგნაცი და ჩასაფრებული პაპარაციც კი. პანსკას და რიბარსკას გადაკვეთაზე  კარგად მიმოიხედეთ, რათა შემთხვევით ფეხი არ წამოსდოთ დღენიადაგ მომუშავე კუმილს, რომელიც დაბლა მიწიდან გამვლელებს აკვირდება.

br2ბრატისლავის მთავარ მოედანზე კი ნაპოლეონის მოხეტიალე ჯარისკაცმა დაიდო ბინა. როგორც ამბობენ, ბრძოლებში დაჭრილ ჰუბერტს აქ სიყვარულის იარა შემატებია და ადგილობრივი ძიძად მომუშავე ქალის გულისთვის სამუდამოდ აქ დარჩენა გადაუწყვეტია. ჯარისკაცს  სიცოცხლის ბოლომდე თავი ჭეშმარიტად ფრანგული ტრადიციით დამზადებული ღვინის წარმოებით ურჩენია, დღეს მისი სახელი  კი ადგილობრივ ღვინის ინდუსტრიაში ძვირადღირებულ ბრენდადაა ქცეული. ქალაქის სხვებზე არანაკლები კოლორიტია წარმოშობით უნგრელი იგნაც ლამარი, რომელსაც დიდი თუ პატარა ლამაზი ნაცის სახელით იცნობდა. უბრალო მეწაღის შვილ და განთქმული ჯამბაზის შვილიშვილს უპასუხო სიყვარულის ტრაგიკული ხვედრი რგებია. მიუხედავად ბედისა და გაჭირვებისა, იგი მთელი ცხოვრება გალანტურ სამოსში გამოწყობილი დაიარებოდა ბრატისლავის ძველ ქუჩებში, თითქმის 40 წლის განმავლობაში შემხვედრ ლამაზ ქალბატონებს ყვავილებს ჩუქნიდა და ქუდის აწევით ესალმებოდა სამ ენაზე (გერმანული, სლოვაკური და უნგრული) წარმოთქმული სიტყვებით: ‘მე დაგიკოცნით თქვენს ხელებს’. ამ ყველაფერს ლაურინსკას ქუჩის კუთხეში ჩასაფრებული პაპარაცი  კამერაზე დაუღალავად აფიქსირებს და ფირზე გადააქვს.

ასეთი პატარაა ბრატისლავა, აქ ადრე თუ გვიან ალბათ ყველა ნაპოლეონის ჯარისკაცს გვერდს დაუმშვენებს და იქვე სკამზე მოკალათდება.


მიმოსვლა ევროპის გულისკენ – ვენა

ჩეხეთი-ავსტრიის საზღვრის გადაკვეთამ ‘ყოფიერების აუტანელი სიმსუბუქე’ გამახსენა, როდესაც მთავარი პერსონაჟები ერთად გაურბიან პრაღის გაზაფხულის შედეგებს. ვენაში პირველად ფეხი ლოგიკურად ავტოსების გაჩერებაზე, გარეუბან ერდბერგში მომიწია. აქედან თავაუღებლად მეტროთი იმგვარად წამოვედი ქალაქის ცენტრისკენ, თითქოს მთელი ცხოვრება ვენის ტრანსპორტის ამ საშუალების გარდა არაფერს ვცნობდი. არ ვიცი დამებედა თუ არა, მაგრამ უკვე მეორედ შეუგნებლად ქალაქის მუზეუმების უბანში ვდებ დროებით ნავსაყუდელს. წინა პოსტებშიც მოგახსენებდით სხვადასხვა ქალაქებში ამოჩემებული ქუჩების შესახებ (ვარშავა – კოზია, პრაღა – ნერუდოვა და ჩერტოვკას ჩაყოლება, ვილნიუსი – კაზიმიერა, რიგა – ელიზაბეტესი, ტალინი – ტოომპეას ბორცვი, ბერლინი – ფრიდრიხშტრასე, სტოკჰოლმი – სტრანდვაგენი, ტარტუ – რუუტლი, თბილისი – ქიაჩელი), ვენაში კი გამიმართლა და სწორედაც, რომ ამოჩემებულ ადგილას გავჩერდი, იოზეფშტადტში, ლანგე გასეს 22-ში. იოზეფშტადტი ვენის ყველაზე პატარა უბანია, მხოლოდ ერთ კვადრატულ კილომეტრზე გაშენებული. იგი ხმაურიანი ცენტრის გვერდით, სიმშვიდეში, ნამდვილ არქიტექტურულ ოაზისსა და ვენელთა საყვარელ კაფე ‘ეილსში’ ჭიქა ყავაზე გეპატიჟებათ. ასე მგონია, ზამთრის იმ უჩვეულოდ თბილ დღეებში აქედან ფეხიც რომ არ გამედგა, არანაკლები წარმატებით შევიგრძნობდი ვენის სულს (Wiener Blut). აქ მივხვდი, თუ რატომ უყურებენ ვენელები ზევიდან პრაღელებს. აქაური ამპარტავნული გადმოსახედიდან, პრაღელები მოჩანან ყოფილ კომუნისტ, სლავ, ლუდით გაჭყიპულ, ხმაურიან, უგემოვნო იოჟი სპაჟი ხალხად, რომელთაც ევრო ჯერ არ ღირსებიათ. სასტუმრო ვენაში ტრადიციულად ძვირი სიამოვნებაა, ამიტომ დავთანხმდი პრაღაზე ნაკლებად კომფორტულ ნომერს – ერთ პატარა ძველებურ ოთახს, საიდანაც ხედი პირდაპირ რატჰაუსს (ვენის მუნიციპალიტეტის შენობის) წვერს უყურებდა. დამღლელი დღის შემდეგ მის ცქერაში და იოზეფ უმცროსის მუსიკის ფონზე ჩაძინება ერთი სიამტკბილობაა, თავი თაგუნია რემი გგონია ‘რატატუიდან’, როდესაც ეიფელის კოშკს გაცისკროვნებული თვალებით შესცქერის.

ზემოთნახსენები ყავა არის ერთადერთი სიკეთე, რაც თურქებს 1683 წლის ლეგენდარული ალყის შემდეგ დარჩათ. პირველ დღეს პრაღიდან ნამგზავრს ბევრი სიარულის თავი ნაკლებად მქონდა და იქვე მეზობლად კუნსტჰისტორიშეს მრავალნაქები მუზეუმის მონახულება გადავწყვიტე. უნდა გამოვტყდე, რომ ორიენტირებაში გვარიანად წავისუსტებ და ჯერ კიდევ უცნობ ქალაქში რუკა რომ წამართვათ, იგივე ბოროტება იქნება, რაც ღრმა ‘აჩკარიკს’ ჩალოკოკინებული სათვალე გაუტეხოთ. ორი ნაბიჯის გავლის ნაცვლად, საპირისპირო მხარეს ავიღე გეზი და სულ უფრო დავშორდი ცენტრს. ვენა მეტად კომპაქტური ქალაქია, აქაური გარეუბნებს თუნდაც პარიზულ ბანლიოებს არც შეადარებ, თუმცა თვალში საცემია ერთი ტენდენცია – რაც უფრო შორდები ქალაქის ცენტრს, მით უფრო იზრდება საშაურმეების და სპორტ(ი)ულებში გამოწყობილი თურქების თუ არაბების რიცხვი. თითქოს, რადგან შორეულ 1683-ში ზარბაზნებით ვერ აიღეს ვენა, ახლა საშაურმეებით ცდილობენ იმავეს. დაე, დამიძახონ მე ქსენოფობი, მაგრამ ელეგანტურ ვენას ყველაზე მეტად არ უხდება ის, რაც ბერლინში კროიცბერგის რაიონში უკვე ჩვეულ ამბად გადაიქცა. იმ მომენტში შემძულდა საშაურმე და არ ვიცი, რა უნდა მოხდეს, მოშიებულმა მას რომ მივაშურო (გორგილ!).

ვენა არაა ტურისტებისთვის განკუთვნილი ქალაქი პრაღისგან განსხვავებით, სადაც ყველგან მესმოდა რუსული, იტალიური, ესპანური, ჩინური, იაპონური, (ფინანსთა სამინისტროსთან სომხურიც კი). ავსტრიის დედაქალაქში თითქოს ყველამ იცის გერმანული. შავგვრემანი აშკარად აღმოსავლური გარეგნობის ახალგაზრდა გოგონების გერმანულის მოსმენისას, სულ მარჯან სატრაპი და მისი პერსეპოლისი მიდგებოდა თვალწინ. ტურისტებისგან განსხვავებით, ჯგუფის თანხლებით არ დავდივარ, ფოტოაპარატი კისერზე არ მაქვს მოგდებული და ყოველი შენობის მხარეს თითს არ ვიშვერ, ამიტომ აქაურებისგან ცოტა რთული ხდება გარჩევა. ამის გამო, არ მიკვირდა, როცა გერმანულად მომმართავდნენ. შილერის ძეგლთან სულს ვითქვამდი და ქალაქის მონახულების შემდეგ გეგმებს ვაწყობდი, ერთი ჩინელი ტურისტი რომ მომიახლოვდა და მარია-ტერეზია-პლატცის მისწავლა მთხოვა. ეს ადგილი ვეჭვობ ყველაზე უკეთ ვიცოდი იქ მდებარე მუზეუმების გამოისობით და ტურისტს ადგილმდებარეობის ლამის 3D პანორამა შევუქმენი სხაპასხუპით მოყოლილი მინი-ისტორიის თანხლებით. სამშობლოში ჩასული ალბათ მოყვება, თუ როგორ კარგად იციან აქაურებმა ნებისმიერი შენობის თუ მოედნის წარსული.

იმპერიული ვენის და ქალაქის ცენტრის (ინნერშტადტი) უმთავრესი ნაგებობების (სამეფო ოპერა, თეატრი, პარლამენტი, რატჰაუსი, ჰოფბურგის ზამთრის სასახლე, ფრეიუნგის ჭიშკარი, კარლსკირშეს ეკლესია, მუზეუმების კვარტალი, კარლსპლატცის პავილიონები) მონახულება წარმოუდგენლად დიდ დროს არ მოითხოვს, რადგან იმპერატორ ფრანც იოზეფის დაგეგმარების წყალობით ისინი ერთ წრეს (რინგს) არ სცილდებიან. სტეფანსდომის უძველეს კათედრალთან, გრაბენის ჭაღებიან ქუჩაზე, საიდანაც ზოგადად სათავეს იღებს ქალაქის ისტორია, შუასაუკუნეების, უფრო ზუსტად კი, ცხენის სუნი იგრძნობა. ეს გადაადგილების ახალი და ამასთან ერთად კარგად დავიწყებული ძველი საშუალების – ფიაკრის – დამსახურებაა. შიდა ქალაქის გარეთ არის მოწყობილი სამეფო კარის საზაფხულო სასახლეები – შონბრუნი და ბელვედერი. შონბრუნში მისვლისას სასახლეში მხოლოდ რამდენიმე ოთახში შევიხედე და ძირითადად პარკში სეირნობით შევიქციე თავი. კაცია და გუნება, პრაღაში იოზეფოვის ებრაელთა საფლავების ცქერას არ დაგზარდით და ჰაბსბურგთა საიმპერატორო საკუთრებების მონახულება კი შემეზარა. მაინც არასოდეს მიყვარდა სხვისი პირადი ნივთების თვალიერება, გნებავთ მირონცხებულებისაც. ზემო ბელვედერის სასახლე კი სიღრმისეულად შევისწავლე, განსაკუთრებული მიზეზიც მქონდა – აქ ბრძანდება გუსტავ კლიმტის ცნობილი ‘ივდითი’ და ცხადია, ‘კოცნა’. ისე კი, მათ გარდა, ეგონ შილეს, კლოდ მონეს, მანეს, პისაროს და ვინსენტას ტილოებიც. მუზეუმზე საუბარი სრული არ იქნება კუნსჰისტორიშეს გარეშე, რომელსაც მეორე დღეს საბოლოოდ მივაღწიე. მგონი პირველად ჩემს ხელთ არსებულმა დრომ და დამოუკიდებლად ყოფნამ ტილოების სიღრმისეულად ჩაწვდომის საშუალება მომცა, რომლის სრულად გამოყენებასაც ბოლომდე შევეცადე. ყველა ნანახი მუზეუმიდან, ვენის კუნსტჰისტორიშე არის ყველაზე … იმპერიული, ფრანც-იოზეფის დროს აგებულ სასახლეში დაგეგმარებული, კლიმტის დეკორაციებით და მისი გემოვნებით მოწყობილი. ბრეიგელის ტილოები საბოლოოდ დავაკომპლექტე ‘ბაბილონის კოშკის’, ‘გლეხთა ქორწილის’, ‘მონადირენი თოვლში’ და კიდევ რამდენიმეს ხილვით. და ცხადია ვერმეერი, თავისი ‘მხატვრის სახელოსნოთი’, ზურგით რომ არის გამოსახული და ამოუხსნელ ენიგმას გვთავაზობს. ველასკესმა სიცოცხლის ბოლოს მგონი 3D მხედველობა შეიძინა, კარგად შეხედეთ ინფანტა მარგალიტას პორტრეტს და დამეთანხმებით. ერთი არჩიმბოლდო თავისი ხილ-ბოსტნეულობითურთ, მაინცდამაინც იმ დროს, მილანში გაქცეული დამხვდა, საგანგებო გამოფენაზე. სამაგიეროდ ადგილზე იყვნენ დიურერი, კრანახი, ჰოლბეინი, ვან ეიკი, ვან დეიკი, კარავაჯო, ტინტორეტო, ვერონეზე, ლორენცო ლოტო (ეს უკანასკნელი ყოველთვის რჩებათ ხოლმე ჩამონათვალისას), რაფაელი, რიბერა, რუბენსი, რემბრანდტი და კიდევ სხვანიც.

ვენა არაა მხოლოდ შტრაუსის ვალსებით და ყავის სახლებით მოფენილი ქალაქი. მთელი ცივი ომის მანძილზე ეს იყო ჯაშუშების დედაქალაქი და 1955 წლამდე ბერლინივით ოთხ სექტორად დაყოფილი. ‘ვენა აღარასოდეს იქნება იმგვარი’ – თითქოს დანანებით წერდა გრემ გრინი ‘მესამე კაცში’, რომლის მოქმედება ნაომარ ვენაში მიმდინარეობს და მისი ადაპტაცია ნუარის ჟანრის კლასიკად ითვლება. აქედანვე მოგახსენებთ, რომ ამ ფილმის მიმართ გარდარეული სიყვარული მაქვს და დაუსრულებლად შევძლებ მასზე საუბარს, განსაკუთრებით ორსონ უელსის ნაძირალა პერსონაჟ  ჰარი ლაიმზე. იგია ფილმის მთავარი ანტაგონისტი და სულ სამ შთამბეჭდავ სცენაში ჩნდება, ერთ-ერთ მათგანში კი ეშმაკის ბორბალის ფონზე დაუვიწყარ ‘გუგულის საათის’ სიტყვას წარმოთქვამს. პრატერის ატრაქციონებს და იქ მდებარე ბორბალს, ფილმის და დიდი ორსონის ხათრით ვესტუმრე, არ შემეძლო ვენიდან ამ ადგილის უნახავად წავსულიყავი. ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, რომ ის ვენა კვლავაც დიდხანს იარსებებს. ჰოფბურგის სასახლის კომპლექსში შეღამებისას რომ მოხვდეთ, იქაურობა ერთ უდაბურ ადგილად მოგეჩვენებათ, ყოველ მოფარებულ თაღში კი თითქოს ჰარი ლაიმი იცდის და მის ფეხებთან კატა თათებს ილოკავს.

თქვენ თუ ფიქრობთ ამ პოსტს მკითხველისთვის ვწერდე, შემცდარხართ. ამისთვის მე ჰარი ლაიმივით ზედმეტად ეგოისტი ვარ. ვენის ქუჩებზე და მის მოქალაქეებზე პოსტის წერა და შემდეგ მისი კითხვა მცირე ხნით იქ მაბრუნებს, ეს ხომ ისეთივე სასიამოვნოა, როგორიც თავად ვენაა.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ – პრაღა

იმ დედაქალაქებიდან, სადაც ვიმოგზაურე, ყველაზე ოქროსფერი მოგონებები პრაღიდან გამყვა. აქ სამი დღე დავრჩი და თითოეული დღის მიწურულს ვრწმუნდებოდი, კიდევ უფრო რომ მიყვარდა ეს ქალაქი. შევეცდები გავაღვივო ნაკვერჩხალი და გავიხსენო გარდასული დღეები, თუმცა გონება ალბათ ყოველთვის ქვეცნობიერად მამხილებს და წამომაყვედრის, რომ პრაღა უკეთესს იმსახურებს. მისი მოგონებების აღწერა შრომატევადი პროცესია, ვშიშობ ვაითუ რაიმე გამომრჩეს და სადღაც ხვეულებში ღრმად ჩამეკარგოს. შესაბამისად პოსტის დაწერას ისევე მივუდგები, როგორიც ქალაქის დათვალიერებას – უბან-უბან შევუყვები.

დავიწყებ იმ უბნით, საიდანაც ყოველი ჩემი დღე იწყებოდა და შემდეგ მთავრდებოდა. ადგილი, სადაც დროებით დავიდე ბინა, იყო ჟიჟკოვი, დღეს გაკეთილშობილი პრაღელი ძველი ბიჭების თავშეყრის ადგილი. რამდენიმე საუკუნის წინ აქ არსებულ ველზე, ჩეხების ეროვნულმა გმირმა ცალთვალა იან ჟიჟკამ დიდი უბედურება შეამთხვია საღვთო რომის იმპერატორ სიგიზმუნდის მხედრობას და სანაცვლოდ უზარმაზარი ცხენოსანი მონუმენტიც დაიმსახურა. XX საუკუნეში ეს ადგილი პრაღის ბოჰემურობის შემადგენელი ნაწილი გახდა და როგორც აქაურებს უყვართ თქმა, მთელ მსოფლიოში ერთ სულზე ყველაზე მეტი ლუდხანა აქ მდებარეობს. ჟიჟკოვის უმთავრესი ღირსშესანიშნაობა სრულიად ჩეხეთის ყველაზე საძულველი შენობა – სატელევიზიო ანძაა, რომელიც კომუნისტების პერიოდში თავისუფალ ხმას ახშობდა. აგრეთვე აქ მდებარეობს ებრაელთა ახალი სასაფლაო, რომლის გამორჩენას და არმონახულებას ჩემს თავს დიდი ხანი ვერ ვაპატიებ, რადგან აქ ორმოცი წლის ასაკში უხმაუროდ ახლობლებმა დაკრძალეს ფრანც კაფკა. ჟიჟკოვში, სეიფერტოვას ვიწრო ქუჩაზე გავჩერდი, სასტუმრო თაბორში, ისეთ ადგილას, ტრამვაის მძღოლი გზას რომ გითმობს ფეხითმოსიარულეს. აქედან სულ რაღაც 15 წუთში აუჩქარებელი ნაბიჯით ძველი ქალაქის აღმოსავლეთ კარიბჭეს მიადგებით და პრაღის სტარე მესტოში შეაბიჯებთ. ევროპის აღმოსავლეთს დასავლეთისგან ერთი უპირატესობა გააჩნია – სიიაფე. აქ სამი ღამით გაჩერება მეტად კომფორტულ ანსუიტ ნომერში (საუზმითურთ) იმაზე ნაკლები დამიჯდა, ვიდრე ერთი ღამე ამსტერდამის მუზეუმების ნაწილში მდებარე შედარებით ნაკლებად კეთილმოწყობილ ოთახში. მთავარი რკინიგზის და ავტობუსების სადგურებიც მოკლეებით ხუთი-ათი წუთის ნაბიჯზეა და ბევრი რომ აღარ გავაგრძელოთ, უკვე ვიცი ადგილი, რომელსაც სხვა დროსაც მივაკითხავ.

ზემოთ ნახსენები სტარე მესტო მიხვდებოდით და ძველი ქალაქის გულია. აქ მდებარე ცელეტნას და კარლოვას ქვაფენილით მოკირწყლულ ქუჩები კარლუვ მოსტის იმავე კარლის ხიდის (არამც და არამც ჩარლზბრიჯი, გულმავიწყი ტურისტებისთვის განკუთვნილი სრულიად უგვანი და უცხო სახელი) გავლით სამეფო გზას განეკუთვნებიან. დღეს მილიონობით ტურისტი შუასაუკუნეების პილიგრიმების მსგავსად იმეორებს იმავე გზას და უმეტესწილად თავს იყრის ძველი ქალაქის მოედანზე, სტარემესტსკე ნამესტიში. ყოველი საათის შესრულებისას, უამრავი ხალხი, უმეტესწილად უცხოელები, იკრიბება ქალაქის რატუშის წინ და ასტროლოგიურ საათს შესცქერის. როგორც ამბობენ, XV საუკუნეში დამკვეთებმა სამუშაოს ანაზღაურების ნაცვლად საგანგებოდ დააბრმავეს მისი შემოქმედი უბრალო მესაათე ოსტატი იან ტაბორსკი, რათა მეორედ ასეთი მშვენების შექმნაზე აღარ ეფიქრა. საათი სამ დროს – ძველ ბოჰემიურს, თანამედროვეს და ბაბილონურს გვიჩვენებს. ეს უკანასკნელი შესაბამისი თანავარსვლავედის მიხედვით ზეციური მნათობების მოძრაობის დაკვირვებას გვთავაზობს. მის მაღლა ყოველ საათში კურანტების მუსიკის ფონზე, თორმეტი მოციქულის პროცესია იწყება, რომლის დასასრულისას მამლის ყივილი მოისმის. თავიდან ლამის ყბადაბჩენილი მონუსხული ვუცქერდი მთელ ამ რიტუალს და მიკვირდა იმ ადგილობრივი პრაღელების, რომლებიც გულგრილად ჩაუვლიდნენ ხალხის ბრბოს და საათს ზედაც არ შეხედავდნენ. პრაღაში ვოიაჟის უკანასკნელ საღამოს, ძველი ქალაქის დასავლეთ კარიბჭიდან შინ მიმავალს ჰარე კრიშნას ძახილით ხმაურიანი პროცესია წარმიძღვა. მაშინ უკვე ძირისძირობამდე შესწავლილი მქონდა თითქმის ყველა აქაური შენობა და აქაურობისთვის ყველაზე უჩვეულო მუსიკამ ღრმად შემაზიზღა ტურისტული სენი. რამდენიმე წუთი ეკლდა რომელიღაც საათის შესრულებას და ტრადიციულად ბრბო მის სიახლოვეს მოქუჩულიყო, ამრეზით მომავლე თვალი იქაურობას და სასწრაფოდ გავეცალე. საბედნიეროდ, თბილისს კიდევ დიდხანს არ დაემუქრება ეს ტურისტული დასნებოვნება და ვერცერთი გზამკლევი ვერაფრით შეისწავლის მის ძველ მიხვეულ-მოხვეულ ქუჩებს.

თუ სტარე მესტოს ხმაური თავს მოგაბეზრებთ, ზევით ვლტავისკენ აუყევით ქუჩებს და ებრაელთა ყოფილ კვარტალში, წყნარ იოზეფოვში მოვხვდებით. თუ ადრე ეს ადგილი გამოცალკევებულ გეტოს და ანტი-სანიტარიის ბუდეს წარმოადგენდა, დღესდღეობით იგი ქალაქის განუყოფელი ნაწილია დამახასიათებელი არტ-ნუვოს დეკორებით. შემთხვევით აქ გადავაწყდი ერთ-ერთ ძეგლთან მოპოზიორე სერგი კაპანაძეს მეუღლითურთ, საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილეს და ადამიანს, რომელიც ნახევარ წელში ჩემს საბაკალავრო ნაშრომს გაასწორებს. შესაბამისად, მე ყოველთვის მჯეროდა, რომ ჟენევის მოლაპარაკებები უკვალოდ არ ჩაივლის და ადრეთუგვიან ქართული დიპლომატიის თვალსაჩინო მიღწევებსაც მოვიმკით (მოგეხსენებათ, რომ მეგრელი ვარ წარმოშობით და შემარგეთ ბოლო წინადადება). ორმხრივი გაკვირვების და რამდენიმე თბილი სიტყვის გაცვლის შემდეგ გავაგრძელე მსვლელობა იოზეფოვის შუაგულისკენ. აქ ებრაული კოლორიტი დღესაც ცოცხალია და სინაგოგების კედლებიდან მომავალი გალობა ძველ პოგრომებს შეგვახსენებს. ებრაელთა ძველი სასაფლაო გეტოს აუტანელი პირობების გამოისობით იმდენად ნამცეცა ტერიტორიაზე განთავსებული, რომ საფლავები სიღრმეში თორმეტამდე ფენად არის ერთი მეორეზე მიჯრით მიწყობილი. საფლავის ქვებზე ამოტვიფრული სიმბოლოებით შესაძლებელია დასაფლავებულის გვარის დადგენა, მაგალითად ორი ხელის მტევანი კოენებს აღნიშნავს, ირემი ცვაის ან ჰირშის ოჯახს, ბატი თუა, მაშინ ეჭვგარეშეა რომელიმე განსი მარხია. როდესაც ვერც ჩემმა სტუდენტურმა შეღავათებმა გაჭრა, სასაფლაოს მონახულება არცთუ მცირე ბაჟის გადახდად დამიჯდა. იქიდან გამოსულმა ძველმანებში თორის მინიატურული სათითე აღმოვაჩინე და გამყიდველს ვერცხლის კრონები სულ სათითაოდ მუჭში ჩავუთვალე. იქვეა აღმართული ევროპაში უძველესი XIII საუკუნის სინაგოგა, რომლის კედლებში, როგორც ჰყვებიან, რაბინი (რაბაი) ლოევი თიხისგან შექმნილ არსება გოლემს მალავდა. ჟიდოვსკა რადნიცეს ანუ ებრაული რატუშის თავზე განთავსებული ციფერბლატით საათს ნამდვილად ვერ გაასწორებთ იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ იგი ტრადიციულად უკუღმა ტრიალებს.

ქალაქის ერთ ნაწილს მეორესთან ისტორიულად ერთადერთი ხიდი, ნახევარი კილომეტრის სიგრძის კირხსნარში შერეული კვერცხისგულით ნაგები კარლის ხიდი (კარლუვ მოსტ) აკავშირებდა. დღეს იგი ფეხით მოსიარულეთათვის არის განკუთვნილი და მასზე გავლისას ქუჩის მუსიკოსები თქვენს შესაფერის განწყობაზე იზრუნებენ. განსაკუთრებით გადატვირთული სეზონის დღეებში აქა-იქ ჯიბგირებიც გამოერევიან ხოლმე. ხიდით მოსტეცკას ცნობილ ქუჩაზე გადახვალთ, რომელიც თვალს იპყრობს ლამის ხელუხლებლად შემორჩენილი რენესანსის და ბაროკოს პერიოდის არქიტექტურით. ქალაქის ამ ნაწილს პატარა უბანი ‘მალა სტრანა‘ ეწოდება და აქ ჩემი ამოჩემებული ადგილი, მოსტეცკას ქვევით ჩაყოლებაზე მდებარეობს. ვლტავას შენაკადი ჩერტოვკა (‘ეშმაკის ნაკადული’) აქ მდუმარე სახლებში ჩაკარგულ კუნძულ კამპას წარმოქმნის და მიმდებარე ტერიტორიას ‘პრაღის ვენეციის’ ზედწოდებას ანიჭებს. ეს ადგილი ტურისტებისთვის ჯერ კიდევ ფარული განძია და ამ მყუდრო ადგილას პრაღელებს უყვართ ბავშვების გასეირნება. პრაღაში რომ მეცხოვრა, დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ, რომ ამ ადგილის ხშირი მესტუმრე შევიქმნებოდი. აქედან მალტის რაინდების მოედანს ავუყევი ზევით, სადაც ერთი ხოჭოს გამოსახულებიანი კედელი მეგულებოდა. თუმცა ზუსტად არ ვიცოდი მისი ადგილმდებარეობა და ის-ის იყო ხვალისთვის ვდებდი მის მონახულებას, როდესაც თვალის ორბიტას უცნაური ბრჭყვიალა ფერები ეუცნაურა. თავი ავწიე და
დავინახე გრაფიტის ჟანრში მისთვის დამახასიათებელ სათვალეში გამოწყობილი კაცის პორტრეტი. ჯონ ლენონის კედელს რამდენიმე ფოტო გადავუღე, მათი გადიდება და წარწერების ამოკითხვა ბოლო ხანებში ჩემს გართობად გადაიქცა. რას აღარ იპოვით იქ, ალბერტ აინშტაინის სიტყვებსა თუ ჩაკ პალანიკის შემოქმედების თაყვანისმცემელთა ხმამაღალ განცხადებას: In Tyler We Trust.

მხოლოდ პრაღაშია შესაძლებელი ვენეციიდან რამდენიმე წუთში პირდაპირ პარიზის შუაგულში ამოყოთ თავი. კამპას კუნძულის დასავლეთით, კარმელიტების ქუჩების გადაღმა, შემაღლებულ ბორცვზე პეტრინის პარკია მოწყობილი. ბორცვის სათავეში მოხვედრა ფუნიკოლიორითაც არის შესაძლებელი, რომლის საბოლოო გაჩერება ‘ნებოჟიჟეკიდან’ ქალაქის საუკეთესო ხედები იშლება. პეტრინის პარკის ნამდვილი მარგალიტი ეიფელის სრული ალი-კვალი ოქტაგონალური სათვალთვალო კოშკია, თუმცა იგი სიგრძეში (60 მეტრი) ორიგინალის მეოთხედს თუ შეეტოლება. პრაღის ამ ნაწილში შეიძლება გაგიკვირდეთ და ციყვიც შემომხვდა.

მალა სტრანადან პრაღის ციხე-სიმაგრეში (ჰრადში) ასასვლელად ნერუდოვას ვიწრო ქუჩა უნდა გაიაროთ, ჩემი მეორე ამოჩემებული ადგილი პრაღაში ჩერტოვკასთან ერთად. 1770 წლამდე ბოჰემიის დედაქალაქში ყოველ სახლის კარებს საკუთარი უნიკალური ჰერალდიკური ნიშანი ამშვენებდა. მხოლოდ ნერუდოვაზე დაკვირვებული თვალი ახლაც შეამჩნევს წითელ არწივს, ოქროს ნალს, სამ ვიოლინოს, მწვანე ლობსტერს, თეთრ გედს. სწორედ ნერუდოვაზე შემემთხვა ყველაზე დასამახსოვრებელი ამბავი ჩეხეთში. შორიდან დავიწყებ და მოგახსენებთ, რომ სუვენირების შეძენას ცენტრისგან მოშორებით ყოველთვის ადგილობრივთაგან ვარჩევ ხოლმე. ნერუდოვაზე მდებარე მყუდრო მაღაზიის გამყიდველიც ამ პრინციპით ამოვარჩიე, თან პირველი შეხედვისთანავე მის მიმართ კეთილგანწყობით განვეწყვე. ლუდის კათხის შერჩევის პროცესში ჩვენს შორის გამართული ტრივიალური საუბრის შემდეგ, მასში უკმაყოფილება შევნიშნე. როდესაც მხოლოდ თავაზიანობის გამო ვკითხე, რამე ხომ არ აწუხებდა, მოულოდნელად მომიტრიალდა და შემეკითხა, ცხოვრებაში პრობლემა თუ მქონდა. ამაზე ცოტა არ იყოს და გავხალისდი, მივუგე, რომ ცხოვრებაში პრობლემა ყველას ჰქონდა და ეს ხდიდა კიდეც მას საინტერესოს. თავის მხრივ აღელვებულმა მომახალა, რომ კაცების მხრიდან ცხოვრებაში დაუსრულებელი უსიამოვნების გარდა არაფერი ახსოვდა და მირჩევდა, წავსულიყავი რომელიმე დისკოთეკაზე, გამეცნო მშვენიერი გოგო და წუთიერი თავდავიწყება მეპოვნა. მივხვდი, რომ სხვასთან ლაპარაკით გულიდან დარდის შემსუბუქება სურდა და ამიტომაც ხელი არ შემიშლია მისი მონოლოგისთვის. შემდეგ ტირილნარევი ხმით მომიგო, რომ ქალიშვილიც და სიძეც პერიოდულად ეწვეოდნენ ხოლმე მას, მაგრამ მაინც ეს არაფერს ცვლიდა. ამ არეული საუბრიდან ის დავასკვენი, რომ ქმრისგან და ოჯახისგან მიტოვებული საოცრად მარტოსულად გრძნობდა თავს და მზად იყო თავისი გასაჭირი სრულიად უცნობი ადამიანისთვისაც კი გაეზიარებინა, რომელიც ჩემდა ბედად მარტოდ მოხეტიალე მოგზაური აღმოჩნდა.

პრაღა კაფკას ქალაქია. იგი ნერუდოვას აყოლებაზე ჰრადჩანის უბანში ცხოვრობდა, ზლატა ულიჩკაზე. თავიდან მიკვირდა, როგორ ბინადრობდა ასეთი სულის ადამიანი გრანდიოზული წმინდა ვიტუსის კათედრალის, სამეფო სასახლის, დალიბორის კოშკის, შვარცენბერგის, შტერნბერგის თუ სხვა მრავალი სასახლის გარემოცვაში. ამ ქუჩაზე მოხვედრისას, ყველაფერი ცხადი გახდა ჩემთვის. მიუხედავად ასეთი მეზობლებისა, ცეროდენა ზლატა ულიჩკაზე ისეთივე სიწყნარეა, როგორც წინა საუკუნის დასაწყისში. ქუჩას სახელწოდება იმ ცრურწმენიდან შერჩა, რომლის მიხედვით აქ ადრე მეფე რუდოლფი ალქიმიკოსებს დაუღალავად ამუშავებდა ოქროს სუბსტანციის მისაღებად. მეზობელ ქუჩა ‘ნოვი სვიატზე’ გავლისას ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, რომ აქაურობას ფოსტალიონის გარდა არც არავინ აკითხავდა.

კაფკა მდინარე ვლტავას საპირისპირო ნაპირას, ახალ ქალაქში (ნოვე მესტო) მუშაობდა, ვენცესლავის მოედანთან მდებარე ‘ასუკურაზიონი ჟენერალის’ შენობაში, სადაზღვევო კომპანიის კლერკად. ყველაზე მეტად ალბათ უფრო ამ მოედანზე იწერებოდა პრაღის ისტორია. კარლ IV-ის დროს აქ ცხენის ბაზრობა იყო გამართული, 1968 წლის გაზაფხულზე აქ იდგნენ საბჭოთა ტანკები და შემდეგ წელს სტუდენტმა იან პალახმა პროტესტის ნიშნად აქ დაიწვა თავი. 1989 წელს ხავერდოვანი რევოლუციისას ასობით ათასი მოქალაქის წინაშე, ალექსანდერ დუბჩეკი და ვაცლავ ჰაველი ხელჩაკიდებულები ერთად გადმოდგნენ ერთ-ერთი შენობის აივნიდან. დღევანდელ დღეს კი, გვიან ღამით წმინდა ვენცესლასის მოედანი თბილისის გმირთა მოედანს ემსგავსება და საეჭვო რეპუტაციის ქალბატონთა თავშეყრის ადგილს წარმოადგენს. ნოვე მესტო ლუდის ნამდვილი მექაა. მთელი დღე ხეტიალის შემდეგ ერთი სიამოვნებაა უცნობილეს ლუდხანა ‘უ ფლეკუში’ მხოლოდ აქაური პივოვარის მიერ 1499 წლიდან წარმოებული შავი ლუდის ‘ფლეკუსკეს’ გამოცლა. ლუდხანებშიც ძველებური სული და გარემო ისევაა შემორჩენილი, თითქოს იქით კუთხეში ყოჩაღი ჯარისკაცი შვეიკი კვლავ ანცვიფრებს თანამეინახეთ თავისი დაუჯერებელი ამბებით, აქაურობის მკვიდრთ კი შემოსვლისთანავე ეცოდინებათ შენი ავან-ჩავანი – საიდან მოდიხარ, ვინ ხარ, სად მიდიხარ. აქ ყველა ერთმანეთის მეგობარია, რადგან საკრალური სიტყვის ‘ლუდის’ სიყვარული გაერთიანებთ.

პრაღაზე პოსტის დასრულებისას ისეთივე სასიამოვნო დაღლილობას ვგრძნობ, როგორც მის ქუჩებში ერთი დამღლელი დღის შებინდებისას. ამიტომ ახლა ისევე მოვიქცევი, როგორც მაშინ – წავალ და ლუდს მივეძალები.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ – ვარშავა

ნახევარი წლის წინ ვერც კი შევბედავდი იმაზე ფიქრს, რომ ერთხელაც მარტო გადავწყვეტდი ერთი მოგზაურობის დროს ხუთი სახელმწიფოს დედაქალაქის მონახულებას. მანამდე საქართველოს ფარგლებს შიგნით არათუ მარტოს არ მემგზავრა ქალაქიდან ქალაქში, არამედ არასოდეს მქონდა შეძენილი ტრანსპორტის ბილეთიც კი. ერთი ძველი გამოთქმის არ იყოს, ‘დრონი იცვლებიან, ჩვენც მათთან ერთად’. როდესაც შემდეგ ათ დღეში გადაადგილებისთვის აუცილებელი ბილეთები, დაჯავშნილი სასტუმრობის სია, სხვადასხვა ქალაქების რუკები თუ გეგმები მოვიმარაგე, სამოგზაურო ჩანთა მზადყოფნა ნომერ ერთში მოვიყვანე და წასვლის წინ კარები გამოვიკეტე, მხოლოდ მაშინ მივხვდი, თუ როგორ გავზრდილვარ მთელი ამ ხნის განმავლობაში.

მარტო მოგზაურობა რამდენიმე მიზეზის გამო გადავწყვიტე. ერთი ის, რომ ერთხელ და სამუდამოდ მსურდა დამეჩუმებინა ის ხმები, რომლებიც ამსტერდამულ იაღლიშს მახსენებდნენ. მეორეც, მარტო ყოფნისას მოქმედების შეუზღუდავი არეალი გაქვს და რომელი შესახვევიც თვალს დააინტერესებს, იქითკენ შეუხვევ. ბოლოს, ძველ ბლუზმენს მადი უოტერსს თუ დავუჯერებთ, კაცნი ვართ. სად თუ არა თვისებრივად უცხო ალაგას გამოიწვევ საკუთარ თავს და გამოცდილების შეძენას წაეხმარები.

ასე და ამგვარად დავიძარი ვარშავისკენ. პირველი ჩასვლისას მხოლოდ ღამის გათენება მქონდა გათვალისწინებული, რადგან გვიან ღამით მიწევდა ჩასვლა და მომდევნო დილას ჩემი ავტობუსი გადიოდა პრაღისკენ. ვარშავის საფუძვლიანი მონახულება აქეთკენ მობრუნებისას, დაახლოებით ერთი კვირის თავზე, მეწერა გეგმაში. როდესაც 17-საათიანი ქანცისგამწყვეტი მგზავრობის შემდეგ ვკითხე ბორტ-გამცილებელს, ოდესმე ჩავაღწევდით თუ არა აღთქმულ მიწაზე, მომიგო, რომ დანიშნულების ადგილზე ნახევარ საათში ვიქნებოდით, ისე კი, უკვე ერთი ამდენი ხანი პოლონეთის დედაქალაქში ვიმყოფებოდით. ლამის უკიდეგანო სივრცეზეა გადაშლილი ვარშავა, ევროკავშირის ერთ-ერთი ყველაზე უდიდესი ურბანული ზონა. მისი მოცულობა განსაკუთრებით დამთრგუნველი იმიტომაცაა, რომ გარეუბნებში საქალაქო ინფრასტრუქტურა გვარიანად მოიკოჭლებს და რაც ავტობუსის ფანჯრიდან ვიხილე, ღმერთმა ნუ დაგაჭირვოთ იქ მოხვედრა. ვარშავის მეტროპოლიტენი ევროპაში ყველაზე ახალ ხილია, კომუნისტებს ალბათ შეეზარათ მიწისქვეშა სამუშაოები და მხოლოდ 1995 წელს პოლონეთმა ისტორიაში პირველად თავს მისცა მეტროს ფუფუნება. ოღონდ საქალაქო ტრანსპორტის ეს სახეობა ფაქტობრივად მხოლოდ დეკორაციულ მნიშვნელობას ასრულებს, რადგან ერთადერთი ვერტიკალზე გამავალი მეტროს ხაზი არსებობს ისიც თითზეჩამოსათვლელი გაჩერებებით, ისიც ძირითადად ცენტრში (აქაურად, ცენტრუმში).

გრაფიკით ღამის თერთმეტ საათზე უნდა ჩამომხტარვიყავი ტარტუ-რიგა-ვარშავის ავტობუსიდან, თუმცა რეალურად პირველის ნახევარზე თუ დავდგი ფეხი პოლსკა რეპუბლიკა სტოლიცას მიწაზე. მივხვდი, რომ სწორედ მოვიქეცი, როდესაც გამონაკლისი დავუშვი და ღამის გასათენებლად კეთილმოწყობილი ჰოსტელი ავარჩიე, რადგან თორმეტის შემდეგ ნებისმიერი თავმოყვარე სასტუმრო წყვეტს რეგისტრაციას, კეტავს შემოსასვლელ კარებს და ჯავშნის არგაუქმების შემთხვევაში საკრედიტო ბარათიდან პირველი ღამის კუთვნილ ფულს ჩამოჭრის. ჰოსტელი კი თუ დაკეტილი დაგხვდა, უკანასკნელი საშუალების სახით (Ultima Ratio Regis) კარებს ბრახუნით ჩამოხსნი, ყვირილს მორთავ და ვინმე გამოგხედავს.

ღამის პირველის ნახევარია, ვარშავაში ვარ, უფრო ზუსტად კი ავტობუსების სადგურ ‘ზაჰოდნიაში’. ბალტიისპირეთისგან განსხვავებით, რომელიც თოვლით თეთრად გადაპენტილი დავტოვე, აქაურობა ტალახში ამოგანგლულ ერთ ვეება რკინა-ბეტონის კონსტრუქციას წააგავს. მივხვდი, ნაპოლეონს რატომ მიაწერენ ფრაზას, თითქოს პოლონეთში, მეექვსე ელემენტი, ტალახი აღმოვაჩინეო. სადგურის შენობა ცხადია დაკეტილია, შესაბამისად იქ მოწყობილი კიოსკიც დახურულია. ბანკომატი ამ ღვთისგან მოვიწყებულ ადგილას ვეჭვობ სამი კილომეტრის რადიუსშიც არ იქნება. სადგურთანაც დიდი ხანი გაჩერება არაა რეკომენდირებული, რადგან პოლონეთში ეს ადგილი ადგილობრივ ლოთებს ანდამატივით იზიდავს. ჯიბეში არცერთი ზლოტი თუ გროში (აქაური ხურდა ფული) არ მიგდია, ისღა დამრჩენია ფეხით გავუყვე გზას ცენტრში მდებარე ჰოსტელისკენ. ვიცი, რომ იეროზელიმსკის პროსპექტზე ვარ, სადაც ოდნავ მოშორებით ქალაქის ცენტრში ვარშავის სიმბოლოდ ქცეული კულტურის და მეცნიერების ლამის ცად აზიდული სასახლე მდებარეობს. როგორც ამბობენ, ვარშავაში ვერ დაიკარგები, რადგან მისი წვერი ორიენტირად დაგეხმარება. თუმცა ისეთი უკუნეთი ღამეა და ზედ ბურუსი ჩამოწოლილი, რომ სტალინის აშენებული ‘რუსული ტორტი’ ჰორიზონტზე საერთოდ არ მოჩანს.

ამ უშველებელ ქუჩაზე სრული სიწყნარეა, ძეხორციელის ჭაჭანება არაა, აქა-იქ მობარბაცე სილუეტებს თუ შენიშნავთ ოდენ. გზად შემხვედრი ბანერები თითქოს აქაურად მეუბნებიან ‘ტუ ნიე სტოკგოლმ’. როდესაც სწორი ნაბიჯით მომავალ სილუეტს მოვკარი თვალი, პირდაპირ მისკენ გავეშურე, რათა დავრწმუნებულიყავი, სწორ გზაზე ვიდექი თუ არა. წარმომიდგენია მისი გაკვირვება, როდესაც შუაღამით სადღაც ოჰოტას რაიონში შემხვედრი უშანკაჩამოფხატებული ადამიანი უცხო ენაზე ეკითხება, ამ მხარეს არის თუ არა მდინარე ვისლა. აი დაახლოებით, გია დანელიას ‘არ დაიდარდოში’ თურქეთიდან მომავალი ევგენი ლეონოვის პერსონაჟი – რუსის სალდათი – რომ კითხულობს თბილისი საითკენ არისო. საბოლოოდ, დაახლოებით 45 წუთში მივაღწიე განათებულ ცენტრსაც და ჰოსტელსაც, რომელიც იმღამით მეპატრონეს ღია დარჩენია მისდა გასაკვირადაც კი. როგორც ჯპს-ით გავარკვიე, იმღამით სადღაც 4,2 კმ მივლია. შეიძლება დიდი ვერაფერი და პირადი რეკორდისგანაც შორს იდგეს ამსტერდამული გამოცდილების გათვალისწინებით, როდესაც ერთ დღე-ღამეში ალბათ ქალაქის ყველა ხიდზე მომიწია ფეხის დადგმა.

იმდენად დამზაფრა ვარშავაში დარჩენის პერსპექტივამ, რომ მომდევნო დილას ლამის ხელოვნების დარგად შერაცხული დაგვიანების ჩვეულება გვერდით გადავდე და პრაღისკენ მიმავალი ავტობუსის პლატფორმაზე მთელი ერთი საათით ადრე, პირველი გამოცხადდი. იმ დილით უკვე მტკიცე ნაბიჯებით მოვდიოდი, რადგან უცხო გარემოში მოხვედრის პირველადი სიძნელე (რაც ვარშავაში განსაკუთრებით თვალშისაცემია) გამოვლილი მქონდა და ქალაქს ასე თუ ისე ვფლობდი. გულისჯიბეში ღრმად ჩაკარგული რიგული ბალზამიც გამახსენდა, აბა რატომ უნდა ჩამოვრჩენოდი აქაურებს.

პოლონეთის დედაქალაქს ხელმეორედ ერთი კვირის თავზე ვეწვიე, პრაღა-ვენის ოქროსფერი მოგონებებით დატვირთული. აქეთობისას, ბრატისლავიდან წამოვედი ავტობუსით და გზად ტატრას მთები გამოვიარე. უნდა ითქვას, რომ კომპანია Eurolines ტრადიციულად სამ ფურცელზე ბეჭდავს ბილეთებს, ადგილობრივი Eurolines Polska კი ნახევარ გვერდზე უწვრილესი შრიფტით ახერხებს იმავეს გადმოცემას. ბრატისლავა-ვარშავის და ვარშავა-ვილნიუსის ბილეთები იყო ყველაზე მინიატურული რაც მინახავს, თბილისი-საგურამოს შემდეგ, რომელზეც უბრალოდ ეწერა  რიცხვი 12. ბრატისლავაში მარშრუტის დაწყების წინ მგზავრებს (მგზავრებს რა, მე და სამ პოლონელს) კრუასანები დაგვირიგეს, პოლონეთში კი სადღაც კრაკოვთან თბილი ავტობუსიდან გადმოგვყარეს და ცივ მიკროავტობუსში ჩაგვყარეს. ამასთან ორი საათი ლოდინი მოგვიწია, სანამ კიდევ ერთი ავტობუსი მოვიდოდა, საიდანაც ერთი ხმელი სამხრეთ-აზიელი ჩვენთან გადმოსკუპდა.  ლიტვა-პოლონეთში გამართული გრაფიკის ‘სიკეთეებს’ უკვე მიჩვეული ვარ კაუნასური გამოცდილების შემდეგ, როდესაც -9 გრადუსში გათოშილი ორი საათი ველოდე აეროპორტისკენ მიმავალ ავტობუსს. როდესაც მძღოლმა ძრავა აარახრახა, ერთ-ერთმა პოლონელმა იკითხა ‘ეს ვერტმფრენია თუ მიკრო-ავტობუსიო’ (მის მიერ წარმოთქმულ მოკლე წინადადებაში ‘ჰელიკოპტერი’ და ‘მინი-ბუსი’ ერია და თუმანს მოვდივარ, თუ თარგმანში ვცდებოდე). იმ პოლონურ ქალაქებში, რომელთა გავლა და სადაც მცირე ხნით გაჩერება მომიწია ორივე გზაზე (ბიალისტოკი, ლოძი, კატოვიცე, ვროცლავი, კრაკოვი, რადომი), ქართული ყოფა გამახსენდა – თვალშისაცემი გაჭირვება ქალაქების ქუჩებში და ყოველ ორ ნაბიჯში შემხვედრი ეკლესიები (კოსტელები).

ვარშავაში ისევ იმ ჰოსტელში გავჩერდი და სიამოვნებით რეკომენდაციასაც გავუწევ – ჰოსტელი ‘ოკი დოკი’, ვარშავის ცენტრი, მარშალოვსკას და სვიეტოკრჟიშკას ქუჩების გადაკვეთაზე, დომბროვსკის ჩიხი. ნამდვილი ვარშავა ყველაზე ნაკლებადაა ზევით ნახსენები თვითმარქვია სიმბოლო – კულტურისა და მეცნიერების სასახლე. სტალინმა ალბათ კატინის ტრაგედიის ასანაზღაურებლად პოლონელ ხალხს აჩუქა მაშინდელ ევროპაში უმაღლესი შენობა, რომლის მშენებლობასაც კი 16 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა. ადგილობრივებმა იგი აგებისთანავე შეიძულეს და მას დამამცირებლად ‘სტალინის შპრიცი’ და ‘რუსების საქორწინო ტორტი’ უწოდეს. ნამდვილი ვარშავა ის ქალაქია, რომელიც მეორე მსოფლიო ომმა ლოდების ზღვად აქცია, შემდეგ კი ხალხის საარაკო შემართებამ და ქალაქელობის შეგრძნებამ ყოველი ათიდან რვა მიწასთან გასწორებული შენობა აღადგინა. ვარშავას დიდი ხანია პრეტენზია აქვს გაცხადებული ‘აღმოსავლეთის პარიზის’ საპატიო წოდებაზე და ყველაფერში წარმოსახვით დას ბაძავს. ჭეშმარიტმა ვარშაველებმა მოპასანის მოსწრებული გამოთქმა ეიფელის კოშკზე საკუთარ ტყავზე გადმოიტანეს და განაცხადეს, რომ მშობლიური ქალაქის ყველაზე ლამაზი ხედი სტალინის სასახლიდან იშლება, რადგან მხოლოდ აქედან არ მოჩანს იგი. ქალაქის ცნობილი ჰიმნი ‘ვარშავიანკა’ ფრანგის დაწერილია და რევოლუციური სიმღერა ‘La Varsovienne’ მგზნებარებით მარსელიეზას მოგვაგონებს. არც ისაა გასაკვირი, რომ პარიზის კომუნის ერთ–ერთი ლიდერი პოლონელი კაცი, იაროსლავ დომბროვსკი იყო (აი ის, ვის სახელობის ჩიხშიაც გავჩერდი). ვარშავის გეტოს 43 წლის აჯანყებაც ისეთივე რომანტიკული ელფერის და დაუმონებელი ხალხის გმირობის საამაყო შემახსენებელია, როგორიც 71 წლის პარიზის კომუნის ისტორიია. ბისმარკის არ იყოს, პოლონელები ხომ პოლიტიკაში პოეტები არიან და პოეზიაში პოლიტიკოსები. მე თუ მკითხავ, ყველა დროის უდიდეს მეამბოხეებს შორის ერთნაირად იყვნენ ადამ მიცკევიჩიც და ფრედერიკ შოპენიც, რომლის რევოლუციურ ეტიუდს კიდევ დიდ ხანს მოისმენთ ვარშავის ცენტრის შენობებიდან (მე გამიმართლა და წილად მხვდა ბედნიერება). შოპენიც პარიზს ეტრფოდა, თუმცა მისი გული სამუდამოდ ვარშავაში რჩებოდა. ახლაც კი მისი სხეული პერ ლაშეზზე განისვენებს, გული კი ვარშავის სხვებისგან არაფრით გამორჩეულ, წმინდა ჯვრის ეკლესიაში სამუდამოდაა დაბრძანებული.

ვარშავა შოპენის, შპილმანის და რომანსების ქალაქია, სხვაგვარად შეუძლებელია აქ დაიბადო და მუსიკას არ ეტრფოდე. როდესაც  ძველ ვარშავაში ხეტიალით სასიამოვნოდ დავიღალე, ქალაქის ისტორიულ ცენტრში (სტარე მესტო) მტრედების გარემოცვაში სკამზე მოვკალათდი და ყველა მხრიდან გარშემორტყმულმა შენობების ფასადების ფოტოზე გადატანა გადავწყვიტე. ამასობაში იქვე, წმინდა ქალაქურად გამოწყობილი მოხუცი კაცი არღანზე მელოდიების შესრულებას აგრძელებდა, რეპერტუარში კი ლოგიკურად უფრო აქაური სიმღერები სჭარბობდა. ჩხაკუნის და ზუმირების პროცესში ყურს განსხვავებული ჰანგები ეუცხოვა და გონებაში წამით გამიელვა აზრმა, რომელზეც იქვე ჩამეცინა. თუმცა არა, რამდენიმე წამიც და ჩემი ეჭვი დადასტურდა, მეარღნე სულიკოს მელოდიას ასრულებდა თავიდან ბოლომდე! წმინდა ჟედიმინასის მადლმა, თუ ოდნავ ვაჭარბებდე. არ ვიცი სახეზე რა მეწერა, ალბათ ისევ გია დანელიას ’არ დაიდარდო’ რომ გავიხსენოთ, სერგო ზაქარიაძის გმირის გამომეტყველებას მივიღებდი, ’შენ ხარ ვენახს’ რომ მოასმენინებენ.

ყველაზე ბანალური ტურისტი ვიქნები და ვიტყვი, რომ ’მე მიყვარს ვარშავა’ . თუნდაც ერთი ამოჩემებული ვიწრო ქუჩა ’კოზიას’ გამო, რომელიც მრავალი მხატვრის შთაგონების წყაროს – კრაკოვსკის ფეხით მოსიარულეთათვის განკუთვნილ შთამბეჭდავ  ქუჩას – შეუმჩნევლად გამოეყოფა და ოლიმპიურ სიმშვიდეში გეპატიჟება. იგი იმდენად პატარაა, რომ მხოლოდ ადგილობრივთ თუ ეცოდინებათ მისი არსებობის შესახებ. მხოლოდ იქ გასასვლელად მიღირს ვარშავაში კიდევ ერთხელ ჩასვლა.

ბერლინზე და არა მხოლოდ

ოსკარ კოკოშკა, პარიზერ პლატცი ბერლინში, 1925–1926, ბერლინი, ნაციონალური გალერეა

თავდაპირველი ჩანაფიქრით, ბერლინამდე რამდენიმე დღით ადრე პარიზს უნდა ვწვეოდი. ჯერ კიდევ სექტემბერში კაუნასიდან ორივე რეისის ბილეთი შევიძინე საკმარისად დაბალ ფასებში. ასე განსაჯეთ, ტარტუდან ლიტვურ ქალაქ კაუნასში ავტობუსით რვა–საათიანი მომქანცველი მგზავრობა ორ–ნახევარჯერ მეტი დამიჯდა, ვიდრე ფრენა კაუნასიდან ბერლინამდე. პარიზში კი აღარ ჩავედი, ამის ახსნა რთულია და ალბათ მრავალიც არ მომიწონებს ქმედებას. სხვა თუ არაფერი, პარიზი უფრო შორს მოჩანს საქართველოდან, ვიდრე სინამდვილეშია და მისი მონახულება ბევრმა მოათავსა აუხდენელ ოცნებათა ყულაბაში. საქმე ის გახლავთ, რომ ეს არის ერთადერთი ქალაქი, სადაც არ ვისურვებდი მოგზაურის სამოსში სტუმრობას. რა აზრი ექნება იქ ჩასვლას, თუ ჩემთან ერთად მყოფისგან ვერ ვიგრძნობ ხილვისგან გამოწვეულ საერთო განცდას. პარიზი არსად წავა, იქ დარჩება, მანამდე კი ბერლინი იცდიდა.

ფრენა კაუნასიდან გამთენიისას მქონდა. შედეგად, ბალტიისპირეთში აღარ დარჩა ხეირიანი აეროპორტი, სადაც ღამე არ მქონდეს გათენებული. ალბათ სახლი უნდა ეწოდოს ისეთ ადგილს, სადაც მისვლა გიხარია, კედლებს იცნობ, იძინებ, საუზმობ, როცა საჭიროა ხელ–პირს იბან, კბილებს იხეხავ, წვერს იპარსავ. ამ ლოგიკით, კაუნასის აეროპორტიც ჩემი ერთ–ერთი სახლია, შედარებით მყუდრო და კომფორტული. რეისის ლოდინისას ერთ მომენტში მივხვდი, რომ უკვე დიდი ხანი შენობის მეორე სართულზე მხოლოდ მე და დამლაგებელი ვიმყოფებოდით. რა გაეწყობა, ზოგჯერ ნამდვილი სახლიც მოგეჩვენება დაცარიელებულად. კაუნასიდან ბერლინის შონეფელდის აეროპორტში ჩავფრინდით. მრავლობითში იმიტომ, რომ ამ ვოიაჟისას ჩემი თანამგზავრები ტარტუში მოსწავლე სხვა რამდენიმე ქართველი სტუდენტიც იყვნენ. შონეფელდი ადრე აღმოსავლეთ ბერლინის ცენტრალურ აეროპორტს წარმოადგენდა და აქ ახლაც კია შემორჩენილი კომუნისტური წარსულის გამოძახილი. რამდენიმე–სართულიანი შენობის სართულებს ძირითადად სპარტანული წესით კიბეები აკავშირებს, ხოლო ინფორმაცია გერმანულთან და ინგლისურთან ერთად დამტვრეული რუსულითაც ცხადდება. მომავალ წელს ტეგელის აეროპორტი იხურება და რადგანაც ლეგენდარული ტემპელჰოფი უკვე დაკეტილია, შონეფელდს გადაერქმევა სახელი და იგი გახდება ბერლინის საჰაერო სივრცის ცენტრალური არტერია.

ბერლინში გადაადგილების ძირითად საშუალებად მეტროს გამოყენებას ვაპირებდი და მანაც არ გამიცრუა მოლოდინი. დღის ბოლოს უკვე საკმარისად კარგად ვიყავი გარკვეული მეტროქსელში და ბერლინელთა დაუხმარებლად შემეძლო დანიშნულების ადგილამდე მიღწევა. ჩემს თანამგზავრებს რაც შეეხებათ, მათ წილად ხვდათ ჩემნაირი დესპოტის მეგზურობა. ერთ–ერთმა მათგანმა ჩასვლისას კი ახსენა ტურ–კომპანიების ავტობუსების სარგებლობის შესახებ (ოხ ნინო მეგრელო!). ეს იყო ის, რასაც გერმანელები უწოდებდენ Dolchstoß von hinten, „მახვილი ზურგში“. ჩემი წარმოდგენებით, ამგვარი ავტობუსით გეკარგება ადამიანური სახე და ყოვლად ამაზრზენ ტურისტულ მორევში ეფლობი. ყველაზე უკეთეს შემთხვევაში იძულებული ხარ დამორჩილდე გიდის ბრძანებას და 10 წუთზე მეტი არ დაჰყო ერთ გაჩერებაზე, ან როგორც უმეტეს შემთხვევაში ხდება, არც ჩამოხვიდე და უბრალოდ ხელი დაუქნიო ქალაქის ღირსშესანიშნაობებს. საბოლოოდ, თანამგზავრებს მოუწიათ ჩემნაირ (შეიძლება აუტანელ, თუმცა მთლიანობაში კარგ) მეგზურთან თანხლება.

ბერლინური მარშრუტი ჩასვლამდე საგულდაგულოდ მქონდა შემუშავებული, ამიტომ თავიდან გეგმაზომიერად ერთ–ერთ ცენტრალურ ქუჩაზე, ფრიდრიხშტრასეზე ჩამოვედი. სამხრეთით ჩავუყევი მას და ბერლინის მთავარ პროსპექტის, უნტერ დენ ლინდენის, შუაში ამოვყავი თავი. მისი დასახელება გერმანულიდან ითარგმნება, როგორც „ცაცხვების ქვეშ“ და იგი ჩემი იქ ჩასვლისას საშობაო ილუმინაციებით იყო მორთული. სავარაუდოდ შემოდგომის ფოთოლცვენის პერიოდი უნდა იყოს საუკეთესო დრო პროსპექტზე სასეირნოდ. უნტერ დენ ლინდენი პარიზის მოედნით (Pariser Platz) და მასზე აღმართული მონუმენტური შესასვლელით ბრანდერბურგის ჭიშკრით იწყება. სიმართლე რომ ვთქვა, ბერლინში მასზე მეტად სხვა კარიბჭემ მომხიბლა, თუმცა ამაზე ქვემოთ მოგახსენებთ. ბრანდენბურგის ჭიშკარი გერმანელთათვის უფრო მეტად სიმბოლოა, ვიდრე მხოლოდ არქიტექტურული ანსამბლი. როდესაც, ჰაინეს სიტყვებით, ნაპოლეონმა სული შეუბერა პრუსიას და გააქრო, იმპერატორმა პარიზისკენ წაათრია ცხენებიანი კვადრიგა. 1814 წელს პარიზული კამპანიისას პრუსიელმა გენერლებმა უკან გადმოაბრძანეს იგი და გამარჯვების სიმბოლოდ აქციეს. ბრანდენბურგის ჭიშკარი შეესწრო ჰიტლერის ხელისუფლებაში მოსვლას და მის ფაშისტურ აღლუმებს, მოფრიალე საბჭოთა დროშას, ბერლინის კედლის აგებას, რეიგანის ცნობილ სიტყვას „დაანგრიეთ ეს კედელი, ბატონო გორბაჩოვ!“, რამდენიმე წლის შემდეგ კი მისი სიტყვების და ბერლინელთა რამდენიმე თაობის ოცნების ასრულებას. დღევანდელ დღეს, აქ ძირითადად ლეგენდარული როკ–ჯგუფები თავიანთი ტურნეს დროს მართავენ ხოლმე კონცერტებს. გერმანული ერთიანობის კიდევ ერთი სიმბოლო – რაიხსტაგი – კარიბჭიდან ჩრდილოეთით, ასიოდ მეტრში მდებარეობს. ჩემი იქ ჩასვლისას პარლამენტის შენობას გაძლიერებული დაცვა იცავდა და ტერორისტული საფრთხის გამო მნახველთათვის დახურული აღმოჩნდა.

რაიხსტაგიდან ტირგარტენის ტყე–პარკის გასწვრივ ებერტშტრასეს ჩავუყევი სამხრეთისკენ და პოტსდამის მოედანზე (Potsdamer Platz) გავედი. მეორე მსოფლიოს დაბომბვების შემდეგ მოედანი ქვა–ღორღის უშველებელ სასაფლაოდ იყო ქცეული, ცივი ომის დროს კი კედლისპირა ნეიტრალურ ზონად გადაიქცა. შეიძლება გახსოვდეთ  პოტსდამერ პლატცის შემაძრწუნებელი უდაბურება ვიმ ვენდერსის 1987 წლის ცნობილი ნამუშევრიდან „ცა ბერლინის თავზე“. დღეს კი მოედანი მეტროპოლისის გული და XXI საუკუნის არქიტექტურის ნამდვილი სამკაულია. აქ ცენტრალური ადგილი უჭირავს შუშისა და მეტალის გოდოლივით აღმართულ მუდმივად ღია სონის ცენტრს. მის გვერდით დაიმლერ–კრაისლერის უზარმაზარი კომპლექსისთვის დათმობილია ცალკე უბანი, აქ მდებარეობს პოტსდამერ პლატცის თეატრი, სადაც ყოველი წლის თებერვალში მოხვედრა ნებისმიერი სინეფილის თუ უბრალოდ კინომოყვარულის ოცნებაა. მარლენ დიტრიხის ხსოვნისადმი მიძღვნილი თეატრს ამ დროს გადაერქმევა ხოლმე სახელი და ათი დღით ეწოდება „ბერლინალეს სასახლე“.

ამგვარ კომერციულ ცენტრთან შორიახლოს ტირგარტენის რაიონში მდებარეობს ბერლინის კულტურფორუმი, რომელიც რამდენიმე მუზეუმს, ბერლინის ფილარმონიას, სახელმწიფო ბიბლიოთეკას და სხვა კულტურულ დაწესებულებებს მოიცავს. ჩემთვის დანიშნულების ადგილი ბერლინის სამხატვრო გალერეა (Gemäldegalerie) იყო, რომელიც ძველი ევროპელი ოსტატების (კარავაჯო, რაფაელი, ჯორჯონე, ტიციანი, პიტერ ბრეიგელი, ვან ეიკი, რემბრანდტი, რუბენსი, ვერმეერი, ჰალსი, დიურერი, კრანახი, ჰოლბეინ–უმცროსი, რეინოლდსი, გეინსბორო) ნამუშევრების მდიდრულ კოლექციას თავს უყრის. ბოტიჩელის „ჯულიანო მედიჩის პორტრეტს“ ცქერისას იმდენად ახლოს მივუახლოვდი, რომ ტილოს ცხვირითაც შევეხებოდი დაცვის თანამშრომელს რომ არ შეემჩნია დროულად. აგრეთვე ალბრეხტ დიურერმა ფუნჯით იმგვარად გამოსახა თავისი მეგობრის, ნიურნბერგის მერის, ჰიერონიმუს ჰოლცშუერის სახე, რომ მისი წვერი უაღრესად ბუნებრივად და ტილოზე დადებულ ფენად მომეჩვენა.

სამხატვრო გალერეამ ფიზიკურად და სულიერად საკმაოდ მომქანცა, თუმცა ამას ხელი არ შეუშლია გზა გამეგრძელებინა მოგზაურობის სხვა წერტილებისკენ. პოტსდამის მოედნიდან ლაიპციგერშტრასეთი გავაგრძელე გზა და ერთ–ერთ გადამკვეთ ქუჩაზე ჩრდილოეთისკენ ავიღე გეზი, რათა ქალაქის ორი გამორჩეული მოედანი მომენახულებინა. პირველი ჟანდარმენმარკეტია, რომელიც დეკემბერში ერთ–ერთ უმთავრეს საშობაო ბაზრობად გადაიქცევა ხოლმე. იგი კონცერტჰაუსს, შილერის მონუმენტს და ლამის ტყუპისცალ ორ კათედრალს – გერმანულს და ემიგრანტი ჰუგენოტების აგებულ ფრანგულს – ერთ კომპლექსში აქცევს. უფრო ზევით მდებარეობს ბებელპლატცი, სადაც ჩემი მოკლე ჭკუით ყველაზე მეტად იგრძნობა ბერლინისთვის განსაკუთრებით დამახასიათებელი სოლიდურობის და გრანდიოზულობის განცდა. სხვაგვარი შეგრძნება შეუძლებელიც კია, როდესაც სახელმწიფო ოპერის, უნივერსიტეტის, ძველი სასახლის, წმინდა ჰედვიგის კათედრალის მონუმენტური შენობები და ფრიდრიხ დიდისა და ალექსანდრე ჰუმბოლდტის ძეგლები ერთბაშად დაგცქერიან. ბებელპლატცის ქვაფენილზე შეიძლება მოულოდნელად ფეხი დაადგათ შუშის მემორიალს, საიდანაც თითქოს ცეცხლის ალი ამოდის. აქ, ამ ადგილას, 1933 წელს ნაცისტებმა აუტოდაფე მოუწყვეს და საჯაროდ დაწვეს თომას და ჰაინრიხ მანის, რემარკის, ფოიხტვანგერის, ბრეხტის და სხვა „დეკადენტ“ ავტორთა წიგნები. მცირე ხანში, საზარელი სიცხადით გამართლდა ერთ–ერთი „მსხვერპლის“ ჰაინრიხ ჰაინეს სიტყვები: „იქ, სადაც წვავენ წიგნებს, მალე ადამიანებსაც დაწვავენ“.

ბებელპლატცი პირდაპირ უერთდება ცენტრალურ პროსპექტს, უნტერ დენ ლინდენს. აქედან მდინარე შპრეეზე არსებული ბერლინის ყველაზე განთქმული ხიდით – შლოსბრუკეთი – მუზეუმების კუნძულზე გადავედი. ქალაქის ამ ნაწილში თითქმის ყველა შენობა მუზეუმია, რომლებიც ერთმანეთში ვერ იყოფენ ნეფერტიტის ბიუსტს და მას ხან ერთში გადაარბენინებენ, ხან მეორეში. დროის სიმწირის გამო ვარჩიე უმთავრესი მათგანი – პერგამონის მუზეუმი – საფუძვლიანად დამეთვალიერებინა, ვიდრე რამდენიმე ზერელედ. აქ ვიზიტისას გამიქრა სასიამოვნო დაღლილობა და დაუზარებლად ავირბინე პერგამონის ათენას ტაძრის კიბეები. მუზეუმში უმდიდრესი აღმოსავლური და ანტიკური კულტურის კოლექციაა, ასურულით, ბერძნულით, რომაულით, კავკასიურით, არაბულით, სპარსულით შემდგარი. ბაბილონის იშთარის კარიბჭის პირველი ხილვისას ლამის ჰულაგუ ყაენივით მოვიქეცი, როდესაც მან ალამუთის ციხე–სიმაგრის დანახვისას ნეკზე იკბინა. მიჭირს არ გამოვიყენო გაცვეთილი ფრაზა, რომ ნანახმა ყოველგვარ მოლოდინს გადააჭარბა. სწორედ იშთარმა მომხიბლა ბერლინში ყველა ჭიშკარზე მეტად, ბრანდენბურგის ჩათვლით. გრჩება შთაბეჭდილება, თითქოს შესასვლელის კედლებზე გამოსახული ლომების რაოდენობა  უსასრულოა და ისინი საპროცესიო გზის გავლისას თან მოგყვებიან.

აქედან გამოსულს უკვე გვარიანად დაბნელებული საღამო ხანი დამხვდა და საბოლოო დანიშნულების ადგილისკენ – ცენტრალურ სადგურ ალექსანდერპლატცისკენ (ხალხურად – ალექსი) გავეშურე. მისი მიგნება ყოველგვარი რუკის გარეშედაც იოლია, რადგან ზუსტად მის წინაა აღმართული ბერლინის სატელევიზიო ანძა ან როგორც გერმანელები საოცარი მსგავსების გამო უწოდებენ  – ‘კბილის საჩიჩქნი’. დღე დავასრულე აქაურ კაფეში ზომიერი ვახშმით, ნატურალურ წვენს მიყოლებული საკმარისად ნოყიერი ბერლინური ფუნთუშებით. ალექსანდრეს მოედანზე არსებულ კაფეში ვიფიქრე, რომ სამწუხაროდ თითქმის დასასრულს მოახლოებოდა ჩემი ბერლინური ვოიაჟის დღე, მრჩებოდა მხოლოდ სასტუმროს და აეროპორტის მიმართულებით აღმოსავლეთ ბერლინში მეტროთი მგზავრობა . თუმცა მოგზაურობა იმიტომ მიყვარს, რომ შოკოლადის ყუთივითაა – არასოდეს იცი, რა შეგხვდება.

აღმოსავლეთ ბერლინში დაბრუნებისას ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, თითქოს რუსული აქ კვლავაც მეორის სტატუსს ინარჩუნებს. ამიტომ არც გამკვირვებია, რომ სასტუმროს მომსახურე პერსონალი ინგლისურის ნაცვლად გამართული რუსულით მოსაუბრე დამხვდა. ‘ქართველები ესტონეთში’ – ქართული გვარების წაკითხვისას რუსულად წარმოთქვა სასტუმროს მფლობელმა მამაკაცმა, რომელიც ჩაერია საუბარში და ცოტა ხნის შემდეგ მოულოდნელად ქართულად დააყოლა ‘მეც თბილისელი ვარ’. ხომ წარმოგიდგენიათ ჩვენი გაოცება, ღამით უზარმაზარ ბერლინში ჩაკარგულ ერთ–ერთ სასტუმროში სრულიად უცხო ადამიანისგან მოისმინო მშობლიური ენა! უბრალოდ არ შემეძლო არ გამომეკითხა თანამოსაუბრის ავან–ჩავანი, იგი ვარანცოვზე დაბადებულ–გაზრდილი თბილისელი სომეხი ერიკა აღმოჩნდა. ცხინვალთან საჯარისო შენაერთების შესვლის მონაწილეს თბილისის სამოქალაქო ომის დროს დაუტოვებია თავისი ქალაქი და 1997 წლის შემდეგ აღარც ღირსებია იქ დაბრუნება.

სასტუმროდან გამოსულს მეგონა, რომ რუსული კი არა, ქართულიც საუცხოოდ ესმოდათ ბერლინში. შემდეგი დილის რეისმა კაუნასში დამაბრუნა და ნაბერლინარს ისღა მრჩებოდა აეროპორტში  4–5 საათი დავლოდებოდი ტარტუს ავტობუსს. მე ქალაქის ტრანსპორტის ლოდინისას ვერ ვჩერდები და განუწყვეტლივ ბოლთას ვცემ, შესაბამისად ამდენი ხანი მჯდომარე ვერაფრით მოვისვენებდი. თან კედელზე გაკრული კაუნასის ღირსშესანიშნაობები ისე უტიფრად მიწვევდა, რომ ჩემში დაბუდებულმა მოგზაურობის ჭიამ თავისი გაიტანა. იქვე კაუნასის რუკა ვიშოვნე და შიდა ავტობუსით გავუდექი ქალაქისკენ მიმავალ გზას. აქ, ამ საქალაქო ტრანსპორტში გავიცანი რანჯიტი, ახალგაზრდა ინდოელი კულინარი, ისიც მოგზაურობის დიდი ტრფიალი. რანჯიტი ჰელსინკიში ცხოვრობდა, იქ თან სპეციალობას ეუფლებოდა, თან იქაურ პრესტიჟულ რესტორანში პრაგმატულ გამოყენებას აძლევდა ცოდნას. მას თავისუფალი დრო ჰქონდა ტამპერეში იმ საღამოს ფრენამდე და ჩემს მსგავსად მასაც უქმად ყოფნისას კაუნასის დათვალიერება გადაუწყვეტია. რანჯიტი (სანსკრიტზე „მეომარი“) უაღრესად საინტერესო თანამოსაუბრე აღმოჩნდა და ღმერთმა თუ აღრიცხა, იმ რამდენიმე საათში რამდენ საკითხზე მოვასწარით საუბარი. საბოლოოდ, ერთმანეთის საკონტაქტო ინფორმაცია ჩავიწერეთ და შემპირდა კიდეც, რომ ჰელსინკიში ჩემი შემდეგი მოხვედრისას იგი თავად იზრუნებდა ღამის გასათევით უზრუნველყოფას. ავტობუსიდან კაუნასის ცენტრში ჩამოვხტით და მთავარი ალეის გაყოლებაზე ციხე–სიმაგრისკენ  ავიღეთ გეზი. აქ გზის გაკვლევაში დაგვეხმარა მეტად სანდო შესახედაობის კაუნასელი ყმაწვილი, რომელიც, როგორც გამოირკვა, აქაურ იეზუიტთა მიერ დაარსებულ სკოლა–პანსიონატში სწავლობდა და კაუნასის მთავარ კათედრალში ლათინურ საგალობლებსაც ასრულებდა კიდეც. მისი მშობლიური ქალაქი მოგზაურებით მაინცდამაინც განებივრებული არ იყო და თავად დიდი ხალისით მოუთხრობდა შემხვედრი შენობების შესახებ ორ გადამთიელს. რანჯიტთან ერთად საფუძვლიანად გავეცანი კაუნასის ისტორიულ ცენტრს და შელუკმების შემდეგ დავემშვიდობე ჩემს თანამგზავრს, რადგან უკვე მცირე ხანში დაიძვრებოდა ავტობუსი. ჩემი დროით  მის გასვლამდე ათი წუთით ადრე მივედი, ავხედე სადგურის შენობის კედელზე მოთავსებულ ძველებურ საათს და მივხვდი დღეს უნებურად რა მარტივი შეცდომა დამიშვია ბალტიისპირეთში ჩამოსვლისას. არადა საათის გადაწევა არის პირველი რამ, რასაც დროის სარტყელის გადაკვეთისას ვაკეთებ ხოლმე. იქვე გამოვარკვიე, რომ იმ დღეს პირდაპირ ტარტუში აღარ მიდიოდა ავტობუსი და მხოლოდ სხვადასხვა პატარა ქალაქში გაჩერებით შემეძლო იქ მიღწევა. სხვა რა გაეწყობოდა, სასწრაფოდ ვიყიდე კაუნასი–პანევეჟისის და პანევეჟისი–პარნუს  ბილეთი. პარნუ ესტონეთში მდებარეობდა, იქიდან კი ურმითაც ჩავიდოდი შინ.

ლიტვაში ჯერჯერობით ორ ქალაქში – კაუნასსა და პანევეჟისში – მომიწია ყოფნა (ვილნიუსში მხოლოდ მუხლი თუ მაქვს გაშლილი, ალბათ იანვარში ვეწვევი საფუძვლიანად) და მეტად მეცნაურა ორი რამ: 1) ფასები საოცრად დაბალია (პურს და ლუდს თუ არ ჩავთვლით); 2) აქაურები ლიტვურის გარდა სხვა ენას არ სცნობენ.  ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, რომ ლიტვაში ინგლისური ენა მხოლოდ სკოლაში ამ საგნის მასწავლებლებმა თუ იციან, ხოლო რუსულს თუ ფლობენ, სურვილი არ აქვთ მასზე ალაპარაკდნენ. ლიტვის სიდიდით მეხუთე ქალაქ პანევეჟისში ოთხ საათზე მეტის გაჩერება მიწევდა და იმედი მქონდა, რომ ამ დროის მანძილზე სადმე კვების ობიექტს ან კაფე–ბარს შევაფარებდი თავს და რიგიან ვახშამს თუ არა ჭიქა ცხელ ჩაის მაინც გეახლებოდით. ჩავედი პანევეჟისში და დავბრუნდი 80–იან წლებში – დიდი ბოქლომით ჩარაზული სადგურის კარი, მხოლოდ ლიტვურად მოსაუბრე მოქალაქეები, საბჭოთა დროის საგზაო ნიშნები, მხოლოდ შავ–თეთრ ფერებში მცხოვრები ქალაქი. ევროკავშირის მამა–დამაარსებლებს პანევეჟისი რომ ეხილათ, ალბათ სამუდამო ვეტოს დაადებდნენ ლიტვის ოჯახში შემოსვლას. საღამოს შვიდ საათზე ღია მხოლოდ თითზე ჩამოსათვლელი უნივერმაღები აღმოჩნდა, ასე ავღმოჩნდი ღვთისგან დიდის ხნის წინათ მივიწყებული ქალაქის ქუჩებში. გამიმართლა, რომ იმ საღამოს ტრადიციულად არ ყინავდა და აქაურობისთვის ნორმალური ტემპერატურა (ეს –2 ან –3 გრადუსს გულისხმობს) იყო შენარჩუნებული. აგრეთვე ბედად რიუკზაკში აღმომაჩნდა რიგული ბალზამი, ლატვიის დედაქალაქში გზად კაი სადგურის ლოთივით ნაყიდი.  ისღა მრჩებოდა ოთხი საათი უნივერმაღებში შესვენებებით გამეტარებინა ფეხით სიარულში. ამასობაში ალბათ შემოვიარე მთელი ქალაქი და ერთიდან მეორე ბოლოში წავედი–წამოვედი. საოცარია, გუშინ ფრიდრიხშტრასეზე მივაბიჯებდი, დღეს კი ბენზო–გასამართი სადგურებით დატვირთულ ალბათ დონატას ბანიონისის სახელობის უსახურ ქუჩას მივუყვებოდი. ასეთ მიკარგულ ადგილას გადავაწყდი იმას, რასაც ცოცხალი ელვის პრესლის ხილვის შემდეგ ყველაზე ნაკლებად მოველოდი – გვიანობამდე მომუშავე სექს–შოპი. პანევეჟისის სასახელოდ უნდა ითქვას, რომ მრავალფეროვნებით იგი არ ჩამოუვარდებოდა ამსტერდამულ ანალოგებს, ერთი მომსახურე პერსონალი ვერანაირად ჯდებოდა საერთო ანტურაჟში. არაფრისმთქმელი და მკაცრი გამომეტყველებით იგი უფრო სკოლის სასწავლო ნაწილს ჩამოჰგავდა, ვიდრე სექს–შოპის თამამ გამყიდველს. ხუთი წუთით ისევ ამსტერდამში წარმოვიდგინე თავი, შემდეგ როცა გამოვერკვიე, ისევ პანევეჟისის ქუჩების ნაცრისფერ რეალობას დავუბრუნდი.

როგორც იქნა, მოაღწია თერთმეტმა საათმა და ავტობუსი დალოცვილი ესტონეთისკენ გაუყვა გზას. ესტონურ კოხტა ქალაქ პარნუში ღამის ხუთის ნახევარზე ჩამოვედი და კვლავ ქუჩაში ავღმოჩნდი. მადლობა უზენაესს, ამჯერად ბევრად კეთილმოწყობილ ქალაქში, რომელიც მართალია შედარებით მცირე მასშტაბებში, თუმცა მაინც ტარტუს წააგავდა. აქ დაახლოებით ორი საათი მომიწია ბოდიალი, სანამ ტარტუსკენ პირველი ავტობუსი არ გამოჩნდა. ერთ დროს მშობლიური კერიის სამაგალითო ერთგული  ასე დავემსგავსე კასპარ დავიდ ფრიდრიხის ცნობილ პერსონაჟს – მარტოხელა მოხეტიალეს. ის დამრჩენია დავასრულო პოსტი, რომლის დაწერა გვარიანად მეზარებოდა, და გავაგრძელო საგამოცდო ციებ–ცხელება. მისი ჩახშობის შემდეგ რჩება გრანდ–ვოიაჟი ევროპის ცენტრისკენ და კიდევ ერთი ფრენა, ამჯერად შინისკენ.

პარიკმახერული საგა

არასოდეს ენდოთ პოლიტიკოსს, ქალს და ამინდს – ტროსტმომარჯვებული ინგლისელი ესტონეთში არ ცხოვრობდა, თორემ ამ ტრიადას აუცილებლად მიამატება სიტყვებს – ამათზე მეტად კი პარიკმახერს.

არავითარი სტილისტი, მე სიყრმიდან პარიკმახერის ხელს ვარ მიჩვეული და ეს ცნება ბევრად ფასეულია ჩემთვის. ეს ისეთი იშვიათი პროფესიის წარმომადგენელია, რომელთან ურთიერთობა თითქმის მთელი ცხოვრება გვიწევს, ან გვინდა რომ გვიწევდეს (გორგილ!). აღარ მახსოვს სად მოვისმინე, ფილმში თუ რომელიმე მეგობარმა, ცხონებულმა, ფრთიან ფრაზად ისროლა,  რომ პირველი პარიკმახერი პირველი ქალივით არ გავიწყდება. „დამიძახეთ მე რობერტა“ – ახლა წარმოვიდგინე ასეთი მობი დიკისეული დაწყებით რომ გამცნობოდა ჩემი პირველი პარიკმახერი. რობერტას შემდეგ იყო უკრაინელი ლენა, რომელიც ლამაზი ქალი იყო სადღაც ოცი წლის წინათ ჩემამდე, ჩემი თავი კი მის ხელებში ყველაზე მეტხანს – 7 წელი გორაობდა. მისგან სახსოვრად შტეფან ცვაიგის შვიდ–ტომეული დამრჩა, თითქოს თითო ტომი თითო წლისთვის. ბოლოსკენ კარიერული დაღმასვლა დაეწყო და მეც სკოლის დამთავრების შემდეგ მივატოვე. ლენას მერე ძიების პროცესში ვარ და ვერაფრით გამიკეთებია არჩევანი ალიკასა და ლიოვას შორის. ორივე ნამდვილი ოსტატია, ორივეს საქმისადმი ერთგულებას თანაბრად ვაფასებ. წამოსვლამდე კი უფრო ლიოვას მხარეს გადმოვიხარე.

რაც დრო გადიოდა, სულ უფრო მეუფლებოდა შემაძრწუნებელი აზრი, რომ ტარტუში უნდა მეღალატა მშობლიური დალაქებისთვის და ჩემი თავი უცხო მოდგმის ხელებში ჩამეგდო. დღეს დავძლიე სულიერი მღელვარება და ამაყად შევაბიჯე ადგილობრივ სილამაზის სალონში, რომელიც ჩვენებური საპარიკმახეროსგან დიდი არაფრით განსხვავდება. ისეთი შთაბეჭდილება მრჩება, რომ ესტონეთში აქიმობასა და დალაქობაზე რუსებს მონოპოლია აქვთ მოპოვებული. ამ საპარიკმახეროშიც ყველა რუსი იყო, ხოლო რადგან აქ ახალი ჰობი – რუსების წვალება – ავითვისე, ინგლისურად წამოვიწყე საუბარი. ერთ რამედ ღირს, როცა რუსები „გიორლს“ ან „ხეპპის“ წარმოთქვამენ. ეს კაპიტალისტური ენა არავინ იცოდა და საგანგებოდ მისი მცოდნე წანწკლა გოგო ჩამოიყვანეს სადღაც მაღლიდან. როცა უკანასკნელი დეტალები მოვაგვარე მასთან, მორჩილად გავეშურე კუთვნილი სავარძელისკენ. დალაქმა ქალმა პირველი მზერა რომ ესროლა ჩემს აგვისტოს შემდეგ უმწიკვლო თმას, შეცბა და ცალი ნაბიჯით უკან დაიხია. როგორც მთელი 15–წლიანი სტაჟის კლიენტი, თბილისში განებივრებული ვარ, რომ პარიკმახერი ულაპარაკოდ მოგემსახურება ამდენი ხნის უნახავს და სამუშაო პროცესის მოუცდენლად სახალისო დიალოგს გაგიბამს. ამან კი ჩემი დამშვიდება სცადა და მითხრა, ბევრი თმა კია, მაგრამ რამეს მოვუხერხებთო. მაშინ მივხვდი, რაღაც ვერ იყო რიგიანად, ასე წარუმატებლადაც ჯერ არავის უნუგეშია ჩემთვის.

დაიწყო. ჩემს თმას ისე ეპყრობოდა, როგორც რესტავრატორი მუზეუმის უძვირფასეს ექსპონატს უტრიალებს. გული მომიკვდა იმის საცოდაობის ხილვით, თუ როგორ ეჭირა მაკრატელი, თან მახსენდებოდა ლიოვა ძველი დრამერივით როგორ ატრიალებდა ინსტრუმენტს. ახლა მივხვდი, ბებიაჩემი რატომ მიყურებდა ასეთი სახით, ვაშლს რომ ვთლი ხოლმე. ბოლოს ვეღარ მოვითმინე და როცა რუსულად წამოვიწყე საუბარი, ჩემმა დალაქმა კოლეგას გადასძახა, „ხედავ, თითქმის ყველა ენა იცისო“. დღეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც მე თავად ვმონაწილეობდი საკუთარი თმის შეკრეჭაში, შეძახილებით „აგერ, მარცხნივ კიდევ ამიღე, ჭირიმე, არ დამტოვო ასე“. უკვე შელახულ ქოჩორს რომ წაეტანა, ლამის მკლავზე ჩამოკიდებით შევთხოვე „დამიტოვე როგორცაა, მართლა არ ღირს.“ როცა დაასრულა საბოლოოდ, ამოოხვრაში მეც ვიგრძენი თუ რა ჯაფა დაადგა და რა ძალისხმევა შესწირა ჩემს თმას. საკუთარი ნამოქმედარით თვითკმაყოფილმა ჩაილაპარაკა კიდეც: Высший пилотаж. ბოლოს ვეღარ ეთმობოდა, ჩემს დაუკითხავად რაღაც საცხების წასმა დაიწყო და მითხრა, ასეთი პროპორციული თავი არ მინახავსო (ჰმ). რატომღაც ჩემი პირადი ჰიგიენით დაინტერესდა და როცა გაიგო, რომ კვირაში 2–3–ჯერ ვიპარსავდი წვერს, მთლად გადაირია. ისიც დააყოლა თმის შესწორება თუ მოგინდეს, უფასოდ მოგემსახურებითო (ორგზის ჰმ).

შეიძლება ვინმეს ეღიმება, მაგრამ ახლა გვარიანად დაკორტნილს არ მეცინება და შვებას პოსტის წერაში ვეძიებ. იქიდან გამოსული გულში კი ვამბობდი: „უკეთუ დაგივიწყო შენ, ლიოვა ჩემო, დავივიწყო მარჯუენეცა ჩემი.“