ქართულ პოლიტიკასა და სხვა დემონებზე

პოლიტიკის არსი თავისუფლებაა.

ჰანა არენდტი

სათაური მეტად ოპტიმისტურია. უფრო უპრიანი და მართებული ქართულ ანტი-პოლიტიკაზე საუბარი იქნებოდა. შევეცდები განვმარტო თუ რატომ.

ცნობილი ფრანგი ანთროპოლოგი ლუი დიუმონი (1911-1998) თავის ნაშრომებში საზოგადოებათა ორ ტიპს, ჰოლისტურსა და ინდივიდუალურს, გამოყოფდა. იგი ამტკიცებდა, რომ სხვა ცივილიზაციების იერარქიულობასა და ჰოლიზმისგან განსხვავებით, დასავლური ცივილიზაცია ინდივიდუალიზს მტკიცედ ეყრდნობა. თანასწორობისა და თავისუფლების ორი ცენტრალური იდეალი თავის თავში გულისხმობს ადამიანის, როგორც ცალკე ინდივიდუალის ცნებას, კაცობრიობის შედგენას ადამიანთა მიერ და თითოეული ადამიანის წარმოდგენას კაცობრიობის არსად, მისი უნიკალურობის მიუხედავად და ამ უკანასკნელზე მაღლა. ჰოლისტურ საზოგადოებაში, როგორც პლატონის რესპუბლიკაში, ცალკე ინდივიდუალი არაა სრული მორალური არსება, აქ არსებობს არა თანასწორობა და თავისუფლება, არამედ ადამიანის კოლექტიური იდეა და ადამიანს მხოლოდ როგორც ერთი მთლიანის ნაწილს აქვს მნიშვნელობა. დიუმონი წერდა, რომ ინდივიდუალიზმი არის ქრისტიანობისა და სტოიციზმის წმინდად დასავლური მემკვიდრეობა, გაგრძელებული რეფორმაციით, რომელიც შემდგომში  თანასწორობის  (როგორც საფრანგეთში) ან სინგულარობის (უნიკალურობის, როგორც გერმანიაში) ინდივიდუალიზმად გამოიხატა.

თანამედროვე ფრანგი ფილოსოფოსი ლუკ ფერი თავის წიგნში “აზროვნების მოკლე ისტორია” (2011წ.) კაცობრიობის ძველ ბერძნულ და ქრისტიანულ გაგებას ერთმანეთისგან მიჯნავს. მისი თქმით, “ქრისტიანობამ დაამკვიდრა ცნება, რომ კაცობრიობა ძირეულად მსგავსია, ხოლო ადამიანები ღირსებით თანასწორები არიან. თავისი დროისთვის ეს იყო უპრეცედენტო იდეა, რომლის მიმართ ჩვენი მსოფლიო საკუთარი მთლიანი დემოკრატიული მემკვიდრეობითაა დავალებული.”  თანამედროვეობის ერთ-ერთ უდიდესი მოაზროვნე, იურგენ ჰაბერმასი აგრეთვე წერს, რომ თავისუფლების, ეგალიტარიანიზმის და საყოველთაო უფლებათა ფასეულობები  იუდაური სამართლის ეთიკისა და ქრისტიანული სიყვარულის ეთიკისაგან მომდინარეობს.

ქართული პოლიტიკის საფუძვლების ახსნისას, ვფიქრობ, საინტერესოა ლუი დიუმონის კლასიფიკაციით ჩვენი საზოგადოების განხილვა. ქართული კულტურა, რომ ქრისტიანულის ნაცვლად წარმართულია, პირველმა 1927 წლის პუბლიკაციაში “ვაჟა-ფშაველა და ქართველი ერი” ფილოსოფოსმა სერგი დანელიამ შენიშნა. დანელიას თქმით, ქრისტიანობაში ადამიანის კავშირის საფუძველი არის არა სისხლი, როგორც წარმართულ კაცობრიობას სწამდა, არამედ სიმართლე. ქრისტიანული ინდივიდუალიზმი არის თავისი ძმისგან გათიშვა და სამაგიეროდ უმაღლესი სიმართლის ძიება, გაპიროვნება ქრისტეში. ქართულ წარმართულ ინდივიდუალიზმში კი ადამიანი “ემიჯნება თავის წრეს, არა სიმართლისთვის, არამედ “მე”-სათვის”, ეტრფის დანარჩენისგან განაპირებას, გამიჯვნას, გაპიროვნებას, მაგრამ პიროვნებად ქცევა უჭირს.

ქართული ყოფის დიონისურობას 1924 წელს საინტერესოდ აღწერდა მოგზაური ოდეტ კეუნი, როდესაც მას ადარებდა დოღის ცხენს, “ველურს, დაუმორჩილებელს, რომელიც ბრმად წინ ისწრაფვის და არ იცის, თუ საითკენ მიდის”, “არსება შექმნილი აღლუმისთვის, თვალის სიამოვნებისთვის, ვიდრე მოხმარებისთვის”. იმავე ხანებში, 1932 წელს გამოცემულ წიგნში “ქართველი ხალხის ისტორია”, ისტორიკოსი უილიამ ალენი ქართველთა ინდივიდუალისტურ, “ესთეტიკურ უპასუხისმგებლობას” და “პირველყოფილი ადამიანის უზნეობასა და მოუთოკავობას” აღნიშნავდა.

დასავლური გაგებით ინდივიდუალიზმზე ქვეყნის ისტორიული გამოცდილებაც ნაკლებად მეტყველებს. საბჭოთა ეპოქის ადგილობრივ ისტორიოგრაფიაში (ჯავახიშვილი, ჯანაშია, ბერძენიშვილი, ლორთქიფანიძე) მყარად იყო დამკვიდრებული დასავლეთთან ნათესაობის თეზისი, ქართული პატრონყმობის ევროპულ ფეოდალიზმთან, ვიდრე უშუალო მეზობლებთან, მსგავსებების გამო. საქართველოში ფეოდალიზმის ალბათ ყველაზე ავტორიტეტულ, 1971 წელს საფრანგეთში გამოცემულ კვლევაში, მეცნიერმა ჟორჟ შარაშიძემ ქართული „პატრონყმობა“ ფრანგული „féodalité”-სგან პირიქით გამოყო. მან აღნიშნა, რომ აზნაურები უფრო მეტად იყვნენ მათი ბატონების ნებაზე დამოკიდებულნი, ვიდრე ფრანგი ვასალები. საფრანგეთში ფიცის და ინვესტიტურის რიტუალები უფრო ჩამოყალიბებული იყო, ვიდრე საქართველოში, სადაც დაწერილ კოდექსებს ამჯობინებდნენ. რომაული სამართლის ინტელექტუალური და იურიდიული არყოფნის გამო, ქართულმა ფეოდალიზმმა აბსტრაქტული თეორიული ჩარჩო ვერასოდეს ჩამოაყალიბა. საბოლოოდ, ფრანგული საზოგადოებისგან განსხვავებით, ქართული საზოგადოება არასოდეს იყო დაყოფილი სამ ნაწილად – ვინც ლოცულობდა, ვინც იბრძვოდა და ვინც მუშაობდა.

ქართული და დასავლური ფასეულობების შეუთანხმებლობა შეიძლება აგრეთვე სამხრეთული კულტურისთვის დამახასიათებელი ფაქტორებითაც აიხსნას. ხორხე ლუის ბორხესი ესსეში “ჩვენი საცოდავი ინდივიდუალიზმი” (1946წ.) ამბობს, რომ არგენტინელი, განსხვავებით ამერიკელისგან ან ევროპელისგან, საკუთარ თავს  სახელმწიფოსთან არ აიგივებს. მისთვის “სახელმწიფო” არის წარმოუდგენელი აბსტრაქცია, რადგან ის იმპერსონალური, პირად ურთიერთობებს დაცილებული ცნებაა, ხოლო საჯარო ფულადი სახსრების გაძარცვა მისთვის დანაშაული სულაც არაა. როგორც ბორხესი ასკვნიდა, “ერთი რამ ცხადია, რომ არგენტინელი ინდივიდუალია და არა მოქალაქე.” შეიძლება ჩვენც განვაზოგადოთ, რომ ქართული საზოგადოება დიუმონის ინდივიდუალური ტიპისგან შორს და  ჰოლისტურ-იერარქიულთან ახლოსაა. მისი ინდივიდუალიზმი სხვა არაფერია, თუ არა პრე-საზოგადოებრივი, წარმართული. ჩვენთვის უცხოა ისეთი დასავლური ტერმინები, როგორიცაა “სახელმწიფო”, “სამოქალაქო საზოგადოება”, “მოქალაქე”, “ინდივიდუალი”. ეს ის ქვეყანაა, რომლის ენაში სიტყვა “კანონი” ნასესხებია (დანელია ამატებდა, რომ “სინდისიც”) და რომლის დედაქალაქში დიდი ჯიპები დინოზავრებივით დადიან.

ქართული პოლიტიკის სრულფასოვანი განხილვა არასრულყოფილია საბჭოთა პერიოდის ხსენების გარეშე, დროის, როდესაც ყალიბდება ქართული “მარტოსული ბრბო”. პირველი (და შესაძლოა უკანასკნელი) ქართველი პოლიტიკოსები, სოციალ-დემოკრატები, მრავალმხრივად (სოციალურად თუ კუთხობრივად) გაყოფილი მოსახლეობის კონსოლიდირებას სოციალიზმის საშუალებით მოიაზრებდნენ. მათი ჩანაფიქრი თანხვედრია იმავე ხანებში დასავლეთ ევროპული სახელმწიფოებში არსებული “გლეხებიდან მოქალაქეების” ქცევის რესპუბლიკანური ტრადიციისა. სოციალ-დემოკრატების კეთილშობილური ოცნება საბჭოთა კავშირმა განახორციელა, ოღონდ სრულიად საპირისპირო შედეგებით. საქართველოში, ისევე როგორც სოციალისტური ბანაკის სხვა ქვეყნებში, უნგრელი მოაზროვნის გაშპარ მიკლოშ ტამაშის თქმით, “მოდერნიზაციის ბინძური საქმე”, სახელმწიფო სოციალიზმმა შეასრულა. ამ პერიოდს უკავშირდება ქვეყნის ისტორიაში უპრეცედენტო სოციალური მობილობა, ურბანიზაციის მაღალი ტემპი და მასშტაბური გადასვლა სოციალური კიბის ერთი საფეხურიდან მეორეში. XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე ანალოგიურმა პროცესმა აშშ-ში ამერიკული ოცნების მომხიბვლელი წარმოდგენა შექმნა, რწმენა იმისა, რომ “შესაძლებლობების მიწაზე” მძიმე შრომა ზედა ფენაში აღმასვლით დასრულდება. იმავე ხანებში დასავლეთ ევროპულ ქვეყნებში კეთილდღეობის სახელმწიფოს ეტაპობრივმა წარმოშობამ ფართო მასებისთვის სოციალური კონტრაქტის, მერიტოკრატიისა და სამართლიანად მოწყობილი დემოკრატიის იდეები ახლობელი გახადა. საბჭოთა საქართველოში “მწარმოებლის ეთიკა” არ გაჩენილა, მუშაობა გაუფასურდა, მის ნაცვლად  დემონსტრაციული მოხმარება (conspicuous consumption) გამეფდა და დაიკარგა თერგდალეულებისა და მათი შემდგომი თაობების ნანატრი საერთოს განცდა, გნებავთ “საერთო მოქმედების ნიადაგი” (არჩილ ჯორჯაძის ტერმინოლოგიით). “მორალური ადამიანი არამორალურ საზოგადოებაში” (რაინოლდ ნიბური) მუშაობისას ისეთივე უხერხულ ვითარებაში აღმოაჩენდა საკუთარ თავს, როგორც ოთარ იოსელიანის “გიორგობისთვის” მთავარი მოქმედი გმირი. საგულისხმოა, რომ საბჭოთა ქართული მომხმარებლურობის ხატება, სუფრა, ამავე დროს ეთნიკური ნაციონალიზმის სიმბოლოა. იზოლირებულმა ადამიანებმა გაბრიელ გარსია მარკესის მაკონდოს მკვიდრებივით მარტოობის შესავსებად თითქოს წარსულის აჩრდილებს უხმეს. სახელმწიფოს წარმოდგენა ადამიანებს, პასუხისმგებლობის გრძნობას დასცილდა. მან  ისტორიულ რუკებზე გადაინაცვლა, ხოლო ინდივიდუალი და სამოქალაქო საზოგადოება  “ხაპიდან დოქში” გადმოდენილი სისხლითა და “ქართული სულით” ჩანაცვლდა. როგორც ნობელიანტი მწერალი ვიდიადჰარ ნაიპოლი ინდოეთზე წერდა, (ნაციონალიზმის) “რელიგიამ აქ ადამიანებს ერთმანეთთან კონტრაქტის, სახელმწიფოს იდეა არ მისცა”.

დამოუკიდებელმა საქართველომ საბჭოური პერიოდისგან მემკვიდრეობად  გადაიბარა ქვეყნის ეთნონაციონალისტური, ჰოლისტური გაგება, მკვლევარ პიტერ კაბაჩნიკის ტერმინით – “კარტოგრაფიული სასოწარკვეთილება”. მიხეილ სააკაშვილის ადმინისტრაციას უკავშირდება “მოდერნიზაციის” პროექტი (ან “მენტალური რევოლუცია”), რომელმაც თავისი ნეოლიბერალური პოლიტიკური ეკონომიური მოდელის და მმართვის ავტორიტარული ბუნების დამსახურებით მოსახლეობის უმეტესობას პოლიტიკაში “შესასვლელი ბილეთი” (რალფ დარენდორფი) არ მისცა  და სიღარიბემ ისინი “სოციალურად გარიყა” (ამარტია სენი). ლიბერტარიანელმა იაკობინელებმა გააღმერთეს ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებლები, ბიზნესის სიმარტივის სიაში მაღალი პოზიციები, საბაზრო ფუნდამენტალიზმი, გაუგებარი “სინგაპურიზაცია”. როგორც პიერ პაოლო პაზოლინი 1969 წლის ფილმში “Il Porcile” გადმოსცემს, ფაშიზმის და პოსტ-ომისეული ბიზნესმენობის თუ მომხმარებლურობის არსი ერთი და იგივეა, ორივე “ღორობაა”, გნებავთ ნაბოკოვისეული “poshlust”.

6424ac796d

2000-იანი წლების პოლიტიკის შედეგად სახელმწიფოსგან გაუცხოება კიდევ უფრო გაიზარდა, ეკლესიასთან მიკუთვნებულობის შეგრძნება გაძლიერდა და ქართულ ანტი-სხეულს ხელახალი სული შთაებერა. ამ უკანასკნელის ნათელ ილუსტრაციას წარმოადგენს 2012 წლის არჩევნების შემდეგ სპორადულად აღმართული სტალინის ბიუსტები და 2013 წლის 17 მაისის აქციის ვანდალური დარბევა. სააკაშვილის ხელისუფლება, ყოველ შემთხვევაში 2008 წლამდე, თავადაც მიმართავდა ნაციონალიზმს, როგორც “მუსიკას მასებისთვის” (“დალიეთ გმირებო, ეს ფსოუს წყალია”). რუსეთიდან მომდინარე საფრთხის სეკურიტიზაცია საშინაო, რეალურ პრობლემებს მოხერხებულად ფარავდა. “ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა”, თავისი ღარიბი პოლიტიკური დღის წესრიგის პირობებში, უსაფრთხოების საკითხებით პედალირებას დღემდე აგრძელებს.

2012 წლის არჩევნების შემდეგ, საქართველოს ხელისუფლება, ანალიტიკოს თომას დე ვაალის სიტყვებით, “უფრო ქართული გახდა”. პოლიტიკურ მეცნიერებაში არსებული მოდერაციის თეორიის შესაბამისად, დემოკრატიზაციისას შედარებით რადიკალურ პოლიტიკურ ჯგუფებს უწევთ უფრო ზომიერ პოზიციებზე გადასვლა. ჩვენს შემთხვევაში, “ქართული ოცნების” პლატფორმა ცენტრისკენ გადაიწია. დღევანდელი პოლიტიკური მდგომარეობა შეიძლება დახასიათდეს გრამშიანული ტერმინით ინტერრეგნუმ – კრიზისული პერიოდი, როდესაც ძველი კვდება და ახალი ვერ იბადება. ქართული ანტი-სხეული, ან ბიზანტინიზმი, ძლიერი ხელის მიერ მართული ერი და ბერი, კვდება, არსებობას ძირითადად “ასავალ-დასავალის” ფურცლებზე განაგრძობს, მაგრამ სამოქალაქო საზოგადოება ვერ იბადება.

საქართველოში აქტიური კამათი არ გამოუწვევია ისეთ მნიშვნელოვან მოვლენას, როგორიც იყო საყოველთაო ჯანდაცვის დაზღვევის პროგრამის შემოღება. გერმანელი სოციოლოგის ნიკლას ლუმანის აღიარებით, “კეთილდღეობის სახელმწიფოს ლოგიკა” სოციალური კომპენსაციის სახით მოპყრობის თანასწორობის ცნებაშია. ამით უნდა შემცირდეს სოციალური სხვაობები ამჟამინდელ და მომავალ და აგრეთვე, განსხვავებულ კლასებსა და რეგიონებს შორის. ჩვენთან სოციალური ინიციატივების შემოტანა სოლიდარობის პრინციპისგან დაცლილი აღმოჩნდა.

ქართულ პოლიტიკაზე საუბრისას ცალკე აღსანიშნავია ლიბერალურ ძალებად იდენტიფიცირებული პარტიები (მაგალითად, რესპუბლიკური პარტია). მათი raison d’être “უმრავლესობის ტირანიისგან” თავდაცვა, ინდივიდუალის უფლებებსა და თავისუფლებებზე კონცენტრირებაა. ფრანგი სოციოლოგი მარსელ გოშე თავის ნაშრომებში თანამედროვე ლიბერალურ დემოკრატიებში არსებულ ტენდენციას, “პოლიტიკურის განჯადოებას”, შენიშნავს. მისი თქმით, ადრინდელი მოქალაქის ნაცვლად, რომელიც საკუთარ პარტიკულარულ ინტერესებზე მაღლა საერთოს აყენებდა, დღეს გვყავს ინდივიდუალი, რომელიც ექსკლუზიურად თავის ინტერესებზეა მიმართული.  “ინდივიდუალთა საზოგადოებას” მსხვერპლად ეწირება პოლიტიკა და გოშესთვის საზოგადოება პოლიტიკის გარეშე არც არსებობს. ქართული ლიბერალური ძალები ვერ სცდებიან მაჯორიტარიანიზმისგან თავდაცვას და ინდივიდუალის უფლებებით აპელირებას. დანარჩენთა მსგავსად, ისინიც ვერ სთავაზობენ მოსახლეობას “საერთო მოქმედების ნიადაგს” და ამით ანტი-პოლიტიკის ჩაკეტილი წრე არ ირღვევა.

ქართული პოლიტიკური ცენტრი ერთსულოვანია ქვეყნის “ევროპულ გზად” წოდებული ევროსტრუქტურებში ინტეგრაციის მხარდაჭერაში. სამწუხაროდ, “ევროპული არჩევანი” არასდროს განიმარტება ისეთი ფასეულობების მხრივ, როგორიცაა თავისუფლებისა და თანასწორობის იდეალები, მოქალაქეობა (ფილოსოფოს ეტიენ ბალიბარის ტერმინით, Égaliberté). ამის სანაცვლოდ, “ევროპული გზა” ბუნებრივად ერწყმის ნაციონალიზმს და ამ უკანასკნელის დანატოვარს წარმოადგენს. პოლიტიკოსები საუბრობენ, რომ საქართველო ევროპისკენ “ისტორიულად მიიწევდა”  ან ის, რომ ქართველები “უძველესი ევროპელები” არიან. 1992 წლის 14 აპრილს, გერმანიის საგარეო საქმეთა მინისტრის, ჰანს-დიტრიხ გენშერის საქართველოში ვიზიტისას გამართულ სადილზე, ედუარდ შევარდნაძემ მას მიმართა, რომ საქართველო მუდმივად მიილტვოდა ევროპისკენ, რაც ხშირად ცალმხრივი რჩებოდა (გამოხატული სულხან-საბა ორბელიანის უშედეგო ვოიაჟში). 2014 წლის 27 ივნისს, ბრიუსელში, ასოცირების შესახებ  შეთანხმების ხელმოწერისას, პრემიერმა ირაკლი ღარიბაშვილმა თქვა, რომ “სწორედ ამ დღის დადგომაზე ფიქრსა და ზრუნვას შეალია ცხოვრება არაერთმა თაობამ… დღეს საქართველოს ეძლევა ისტორიული შანსი, რომ დაუბრუნდეს თავის ბუნებრივ გარემოს, ევროპას.”

საქართველოს “ევროპული გზა” წარმოადგენს იმის კლასიკურ ნიმუშს, რასაც ფილოსოფოსმა კარლ პოპერმა ისტორიციზმი უწოდა. ისტორიციზმი შეიძლება დახასიათდეს, როგორც დოქტრინა, რომლის მიხედვით ისტორიას განსაზღვრული მიმართულება აქვს და ის წინასწარგადაწყვეტილი ეტაპების კვალდაკვალ პროგრესირებს. პლატონური ისტორიციზმი ორიენტირებული იყო წარსულის, “ოქროს ხანის” მიმართ, ამიტომ პლატონისეული ისტორიის ხედვა უაღრესად პესიმისტური გახლდათ – მსოფლიო დეგრადირებდა დროის მსვლელობასთან ერთად და პოლიტიკის არსი  მისი შეძლებისდაგვარად შეჩერება იყო. პოპერისთვის, ისტორიციზმის შემადგენელი ნაწილია ჰოლიზმი – შეხედულება, რომ ადამიანთა სოციალური ჯგუფები განვითარების საკუთარი კანონების მიხედვით მოქმედებენ. პოპერი ამბობდა, რომ ისტორიციზმსა და ჰოლიზმს საფუძვლები აქვთ “კაცობრიობის ერთ-ერთ უძველეს ოცნებაში – წინასწარმეტყველებაში, მოსაზრებაში, რომ ჩვენ შეიძლება ვიცოდეთ, თუ რას გვიქადის მომავალი.”

საქართველოს “ევროპულმა გზამ” ჰოლიზმი და ისტორიციზმი კომუნიზმისგან (რომელშიც საბოლოო მიზანი საყოველთაო კომუნიზმის გამეფებაა) და ეთნონაციონალიზმისგან (სადაც “აწმყო თუ არა გვწყალობს, მომავალი ჩვენია”) გადმოიბარა. ერთ სტატიაში ისტორიკოსი სტივენ ჯონსი შენიშნავდა, თუ როგორ ჩაანაცვლა 1990-იანი წლების პრესაში, რამდენიმე წლის ინტერვალში, აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთზე ღრმად ნაციონალისტური დისკურსი ნატოსა და ევროკავშირზე გეოპოლიტიკურმა გათვლებმა. ჩვენს შემთხვევაში, როგორც არამზადების უკანასკნელი თავშესაფარი, “პროდასავლურობამ” პატრიოტიზმი, ხოლო გეოპოლიტიკურმა ჭადრაკმა ადრინდელი პატრიოტთა თამაშები ჩაანაცვლა.

ჭეშმარიტად, “ნათესავი წავალს და ნათესავი მოვალს და ქვეყანა ჰგიეს უკუნისამდე” (ეკლესიასტე, 1:4).

Advertisements

ჩემი ცოლის დაქალებზე

სერიალის სრულ ანალიზთან შეჭიდებას, რასაკვირველია, არ ვცდილობ. თუნდაც იმიტომ, რომ წინა ხუთ სეზონს არ მივსდევდი და სერიალს მხოლოდ მეექვსედან შევუყევი. მინდა მხოლოდ ნანახიდან გარკვეული თემები გამოვკვეთო და ბოლოსკენ თავს განზოგადების საშუალება მივცე.

ჩემთვის პირადად, სასიამოვნო მოულოდნელობა აღმოჩნდა, რომ სერიალი ისეთი არადამაჯერებელი და სასაცილოდ ხელოვნური აღარ მეჩვენა, როგორც გიორგი ლიფონავას ადრინდელი ნამუშევრები. გარკვეული სიუჟეტური ხაზები (მაგალითად ნინო კასრაძის პერსონაჟი და ზოგადად მისი ოჯახი) მართლაც ნიჭიერადაა გადაწყვეტილი. თუმცა ლიფონავას ადრინდელი „სავაჭრო ნიშანი“, დიქოტომია ჩამორჩენილ ტრადიციებსა და აქედან გათავისუფლებას შორის, სერიალს მაინც წვრილ წითელ ხაზად გასდევს. შეიძლება დიდი არაფერი და ავტორებმაც ღრმა აზრი არ დაატანეს, მაგრამ ერთ სერიაში დახატულ მშობელთა კრებაზე მენიშნა ტირანი რეპრესირებული მასწავლებელი და მას შეპასუხებული პირობითად ემანსიპირებული გმირები, რომლებიც სცენის ბოლოს გადაწყვეტენ, რომ შოპინგ-მოლში შეისეირნონ.

ყველაზე საინტერესო ეპიზოდად, რომელიც ვფიქრობ მინიატურაში ასახავს სერიალის ბევრ სათქმელს, პოლიტიკოს ცოტნე ცოტაშვილის ტაქსისტებთან შეხვედრა მეჩვენა. დავიწყებ იქიდან, რომ სცენაში განლაგებაა უკვე საინტერესო. თითქოს არსებობს რაღაც უხილავი ხაზი, რომლის ერთ მხარეს დგანან ქვეყნის იმედი, ნარჩევი, სუფთა, ლამაზი, პრინციპული, თვითდარწმუნებული, სავარაუდოდ ბენდუქიძის უნივერსიტეტებში ნასწავლი, მომავალი შემდგარი პიროვნებები და მეორე მხარეს ჩამორჩენილი, ბნელი, ბინძური, ჩამოსული, ენის კარგად არმცოდნე, კონსპიროლოგიისკენ მიდრეკილი, მზრუნველობის მომლოდინე აგრესიული მასა.

თავი რომ დავანებოთ იმას, რომ ცოტნე ცოტაშვილის დიდაქტიკურ-მენტორული ტონი  თავადაა დროს ჩამორჩენილი, ტაქსისტების შემქნელებისეული წარმოდგენა ერთდროულად ამაზრზენი და კომიკურია. ცხადია, ბევრი ტაქსისტი ნამდვილად არაა მისაბაძი ადამიანი, მაგრამ ასე გადაღება ხომ მარტივი განზოგადება და ურცხვად უარყოფითი სტერეოტიპის ჩამოყალიბებისთვის ხელშეწყობაა.

საგულისხმოა ახალაშენებულ, კეთილმოწყობილ ბინაში მცხოვრები ახალგაზრდა პოლიტიკოსის მიერ ტაქსისტებისთვის შეთავაზებული პრობლემების გადაჭრის გზა – „გახდით პროფესიონალები“. „პროგრესულის“ მთელი პასუხისმგებლობა იმაშია, რომ თავისი დამოძღვრით „ბნელებს“ უბრალოდ ჩააგონოს, მისნაირი გახდნენ და ის უხილავი ხაზი გადმოკვეთონ. არადა „პროგრესულის“ თვით-აღიარებული „კუმირი“ ლამის მთელი ცხოვრება სწორედ ამ ხაზის არსებობას ებრძოდა. სხვისი პრობლემების გათავისება „პროგრესულს“ არ მოეთხოვება. ის თვალებს ფართოდ ხუჭავს პირობების ლამის გროტესკულ უთანასწორობაზე, საკუთარ სასურველ რეალობას იქმნის, რომელშიც სწორედ ესაა მოქალაქეობრივი თვითშეგნების გამოვლინება. მეტიც, „პროგრესულის“ წარმოდგენაში ორი მხარე ყოველთვის იარსებებს და „ბნელი“ მის იდენტობას განსაზღვრავს.

მთავარი მაინც სხვა რამაა. თუ ამ სცენაში ავტორებმა საკუთარი თავის პაროდირება სცადეს, მაშინ მათ გულწრფელი აპლოდისმენტები ეკუთვნით. სამწუხაროდ, ადამიანის შესაძლებლობებს ასე ოპტიმისტურად არ ვუყურებ და მგონია, რომ შემქმნელებმა უბრალოდ საკუთარი გულისწადილი გააჟღერეს. ცოტნიკოს გზაში უჩვეულო არაფერია და თანამედროვეობის თანმდევი მოვლენაა. ის პირველად ალბათ XIX საუკუნის პირველ ნახევარში სხვადასხვა შეხედულებების ფრანგმა მოაზროვნეებმა (ტოკვილი, დე მესტრი, ლამარტინი, ბალზაკი) აღწერეს და სახელად „საძულველი ინდივიდუალიზმი“ (l’odieux individualisme) უწოდეს. საქართველოს შემთხვევაში, ამგვარი ლიბერალიზმი თავისი თავკერძა ინდივიდუალის გაკერპებით (ზოგადად „ლიბერალიზმი“ და „ინდივიდუალი“ უკეთესი სიტყვებია და არ იმსახურებს გავრცობას) ჩინებულად მოერგო არსებულ რეალობას. დროის გამოძახილის გარდა, ის ხომ იმდროინდელ ქართულობას აგრძელებდა, მამარდაშვილის სიტყვებით, ახლობლებთან ერთად ნავში მარტო ყოფნას. თან აქაური მიმიკრიის უნარი და მიმბაძველობა არახალი ამბავია. თურმე რა მარტივი ყოფილა „პროგრესულობა“ და სხვებისგან გამორჩევა. რაც ჯილაგშია, იმაზე უარი არ ვთქვათ და თავიც დავირწმუნოთ, რომ მას ვუპირისპირდებით ჩვენი მორალური გამბედაობითა და სიმართლით.

სამწუხაროდ, ასეთი მსოფლხედვა, გნებავთ მამების წინააღმდეგ იარაღი, უკეთეს შემთხვევაში, თავის მოტყუებაა, ხოლო ხელისუფლების იდეოლოგიად ქცევისას, ჩვეულებრივი ბოროტება. სხვა დანარჩენზე ვერ გეტყვით, მეტად კომფორტულია შეეცადო აღწერო ის, რისი შეცვლაც არ შეგიძლია. საკუთარი ნაჭუჭიდან გამოსვლა და სხვისი გაცნობიერება კი შეიძლება არც ყოფილა ჩვენთვის.

ძველით ახალი ქართული ელიტები

ისტორია რომ არ მეორდება, თუმცა ზოგჯერ ირითმება, მარკ ტვენისგან ვიცით. ყოველ შემთხვევაში, ასე მიაწერენ.  ჩვენი სახელმწიფოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან  დღემდე, ელიტებმა ქვეყნის ორი ნათელი იდეა წარმოადგინეს, თავიდან რომანტიკულ-ისტორიული შეფერილობის, წინა ათწლეულში – მისი სრული საპირისპირო, ლიბერალური ყაიდისა. 2012 წლის არჩევნებზე კი მოხდა ის, რაც სხვა ამერიკელმა სატირიკოსმა ჰ. ლ. მენკენმა 1920 წლის აშშ-ის მაგალითზე აღწერა, როგორც „ინტელექტუალური თაღლითობის მარცხით დაღლილი ამომრჩევლის პატიოსანი იმბეცილობისკენ შებრუნება.“ ახალ ხელისუფლებას ხეირიანი მოდელი არ წარმოუდგენია, მისი პრიორიტეტები ჯერაც ძირითადად ბურუსითაა მოცული. მემკვიდრეობად დანატოვარი ევროპული ორიენტირი გაგრძელდა, თუმცა კვლავინდებურად ფასეულობების ახსნაზე თავის შეუწუხებლად. მრჩება შთაბეჭდილება, რომ უახლოეს წარსულში ჩვენი ისტორია გაირითმა. შევეცდები, განვმარტო.

თავდაპირველად, ისტორია მაშინ გაირითმა, როდესაც საბჭოთა კავშირის დანგრევის შედეგად, საქართველოს სახელმწიფოებრიობა, ისევე როგორც პირველ ჯერზე, „ხონჩით მოერთვა“ (ნოე ჟორდანიას სიტყვების გამოყენებით). ერიკ ჰობსბაუმის საუცხოო მეტაფორას თუ ვიხმართ, ადგილობრივი ყაყაჩოს მომყვანების (ისტორიკოსების და საზოგადო მოღვაწეების) გამოისობით ახალ ქვეყანას მზამზარეული იდენტობა ხვდა წილად. საბჭოთა პერიოდში, დედაქალაქის პრესტიჟულ უბნებში მცხოვრებმა ელიტამ დანარჩენი მოსახლეობა ღრმად გაჟღინთა ეთნიკური ნაციონალიზმით, ან როგორც თაგორმა უწოდა, „ორგანიზებული ეგოიზმით“. ამ მოდელისთვის ინდივიდუალსა და მამარდაშვილის ნანატრ სამოქალაქო საზოგადოებაზე უპირატესი „ხაპიდან დოქში“ გადმოდენილი სისხლი და “ქართული სული” იყო. როგორც ნობელიანტი მწერალი ვიდიადჰარ ნაიპოლი ინდოეთზე წერდა, რელიგიამ აქ „არ მისცა ადამიანებს ერთმანეთთან კონტრაქტის, სახელმწიფოს იდეა“. შედეგებიც შესაბამისი აღმოჩნდა, ზოგადად სახელმწიფოს არსებობა სათუო გახდა.

2003 წლიდან ხელისუფლებაში უუნარო და დისკრედიტირებული მამების თაობა შვილებმა ჩაანაცვლეს. შვილების მიერ წარმოდგენილი ახალი საქართველოს მოდელი მჭიდროდ უკავშირდება მათ მიერ დასავლეთის წარმოდგენას, რომელიც კარიკატურულად შეუზღუდავი ბაზრის და რუსეთის ანტითეზის ნაზავად იქცა (როგორც ბალტიურ და ცენტრალურ ევროპულ ქვეყნებში). ლამის სახელმძღვანელოებიდან გადმოტანილი ნეოლიბერალური მოდელი იმას გულისხმობდა, რომ შესაძლებლობის გარეშე მიტოვებულ მოსახლეობის უმეტესობას არ მიეცა პოლიტიკურ ცხოვრებაში „შესასვლელი ბილეთი“ (რალფ დარენდორფი), ხოლო სიღარიბემ ისინი „სოციალურად გარიყა“ (ამარტია სენი). მზარდი პროგრესიით იმატებდა იმ იმედგაცრუებულ ადამიანთა რიცხვი, რომლებიც დასავლურ ფასეულობებს ხელისუფლებასთან აიგივებდა და მტრულად ეკიდებოდა. ელიტისთვის უსამართლო პოლიტიკურ ეკონომიკას კარგად ნიღბავდა მოსახლეობაზე „ორიენტალისტური“ წარმოდგენები, რომ ის ძველებურად მზრუნველი სახელმწიფოს მოლოდინშია, შრომა ეზარება, საბჭოური კმაყოფა ურჩევნია, ad nauseam ქილიკი 37 მანეთზე. დროის მსვლელობასთან ერთად, „ბნელი“ მასის და მის ალყაში მყოფი ერთი მუჭა ლიბერალების დიქოტომია თვით-ახდენად წინასწარმეტყველებად გადაიქცა.

სტივენ ჯონსი თავის წიგნში „საქართველო: პოლიტიკური ისტორია დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ“, ერთგან შენიშნავს, რომ სააკაშვილის ხელისუფლება უფრო მომხმარებლის ჩამოყალიბებაზე ზრუნავდა, ვიდრე მოქალაქის. 2000-იანი წლების მოდელით, ლიბერალს არ ეკისრებოდა რაიმე პასუხისმგებლობა პრეკარიატის წევრების მიმართ. პირიქით, არსებული სტატუს-კვო და მათი „სიბნელე“ მას გამოარჩევდა, ქმნიდა. საქართველოში წარმოიქმნა უმცირესი ჯგუფი, რომელსაც პოსტ-კოლონიალური თეორეტიკოსი კვამე ენტონი აპია „კომპრადორულ ინტელიგენციას“ უწოდებს – დასავლური სტილით მოაზროვნეების შედარებით ვიწრო კატეგორია, რომლებიც არიან კულტურული პროდუქტების შუამავლები კაპიტალისტური სამყაროდან პერიფერიაში და ავრცელებენ კაპიტალისტურ წარმოებასა და მოხმარებას. სუფრის მომხმარებლის იდეალი საკუთარ უფლებებში გარკვეულმა კონსიუმერმა ჩაანაცვლა, ხაპი ჰიპსტერმა, სამოქალაქო საზოგადოება კი არ გაჩენილა. შედეგები ისევ სავალალო აღმოჩნდა და 17 მაისს მოძლიერებული ეკლესიის მხრიდან სახელმწიფოს მიმართ მუქარაში გამოვლინდა.

საბოლოოდ, მამების მსგავსად, შვილების მოდელი იყო სხვა არაფერი, თუ არა ელიტების მიერ შემოთავაზებული კიდევ ერთი „ორგანიზებული ეგოიზმი“, კვლავ არავითარი კონტრაქტის იდეა ერთმანეთის მიმართ. ისტორია კი იქამდე ირითმება ხოლმე, სანამ რამეს არ ისწავლიან იქიდან.

„ევროპის“ დაზუსტებისთვის

კანონის წინაშე ყველა მოქალაქე თანასწორი იყო, თუმცა ყველა არ იყო მოქალაქე.

რობერტ მუზილი, უთვისებო კაცი

მწერალ ისმაილ კადარეს ალბანეთზე გამოთქმული მოსაზრების პერიფრაზი რომ მოვახდინოთ, დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ საქართველოსთვის ევროპას არასდროს შეუწყვეტია წმინდა გრაალის მნიშვნელობა. ყოველივე პროგრესულის პერიფერიულად დაკავშირების გარდა, ევროპა  ტრადიციული დემონებისგან (რუსეთი და ულტრა-კონსერვატორები) თავის დისტანცირების მყუდრო თავშესაფრად რჩება. ანაც, უფრო პროზაულად, წმინდა კონსიუმერული ვნებების დაკმაყოფილების საუკეთესო საშუალებად. ყოველივე ამის გამო, გასაკვირი არაა, რომ საჯარო სივრცეში ჯეროვნად არც კი განხილული უმნიშვნელო ბიუროკრატიული შეთანხმება ბედისწერასთან შეხვედრად წარმოჩინდა.

პარადოქსია, მაგრამ ქართველების ევროპასთან თავის მიკუთვნება დიდწილად საბჭოთა კავშირის არსებობას უკავშირდება. მანამდე, თერგდალეულთა თაობისთვის რუსეთი და ევროპა ერთმანეთისგან არ იყო გამიჯნული. ილია ჭავჭავაძისთვის, რუსეთმა „კარი გაუღო განმანათლებლობას საქართველოში“, ხოლო მისი ლიტერატურა ყველაზე გამორჩეული იყო ევროპულ ავანგარდში. ბოლშევიკების ხელისუფლებაში მოსვლამ, რუსეთი „აღმოსავლურ სხვად“ გადააქცია. ნოე ჟორდანიას შენიშვნით, საქართველოს და რუსეთის გზები გაიყარა, „ჩვენი გზა მიდის ევროპისაკენ, რუსეთის კი აზიისაკენ.“ გერონტი ქიქოძემ მუდმივად განახლებადი ევროპა უპირატესად დააყენა გადაგვარების გზაზე მდგარ რუსეთზე, რომელშიც მონღოლთა ურდოებმა „დაოსებული აღმოსავლეთის სული დაამყნეს“ (მონღოლური არგუმენტი სიცოცხლისუნარიანი აღმოჩნდება ქართულ დისკურსში). მოგვიანებით, ქართველმა ისტორიკოსებმა ქართული პატრონყმობისა და ევროპული ფეოდალიზმის ერთგვარობის, შესაბასამისად რუსულ კოლექტივიზმს დაპირისპირებული ქართული ინდივიდუალიზმის მომხიბვლელი მითი შექმნეს. ამგვარად, დასავლური კომპონენტი ქართული ნაციონალიზმის დღემდე შემადგენელ ნაწილად და იდენტობის კრიზისში აღმოჩენილი ახალი სახელმწიფოსთვის პანაცეად გადაიქცა.

ევროპის განმარტების მხრივაც, გონების თვლემის დარღვევას მერაბ მამარდაშვილი შეეცადა. 1989 წლის მოხსენებაში „ევროპული პასუხისმგებლობა“, მან ევროპული მოდერნულობის საფუძველში, რენესანსში, ხელახლა დაბადებული ელემენტი, ბერძნულ-რომაული სამყარო გამოყო – „სოციალური ან სამოქალაქო იდეა, ე. ი. სოციალური ფორმა, კონკრეტული საზოგადოება“. უკანასკნელ ინტერვიუში, მამარდაშვილმა ევროპული დემოკრატიისა და კულტურის საფუძველად მოქალაქე დაასახელა. მან აღნიშნა, რომ „სიტყვა ბურჟუა სულ სხვა მნიშვნელობით გამოიყენება, კაპიტალისტს ნიშნავს, რაც არ შეესატყვისება მის პირვანდელ მნიშვნელობას. სინამდვილეში ის წარმოიშვა გერმანული სიტყვა ბიურგერიდან, რაც მოქალაქეს ნიშნავს… ნუ ვიაზროვნებთ მხოლოდ თანამედროვე ხატებით, ნუ წარმოვიდგენთ ნიუ-იორკს ან მეხიკოს მრავალმილიონიანი მოსახლეობით და ურბანიზაციის პრობლემატიკით. ფლორენციაც ქალაქი იყო, ქალაქის ცივილიზაცია, აი, ეს არის ევროპა.“

მამარდაშვილის ლექციის და ინტერვიუს თანადროულად, ბიურგერისა (ან ბურჟუას) და მოქალაქის (citoyen) ერთმანეთში აღრევაზე 1988 წელს გამოქვეყნებულ თავის წიგნში საუბრობდა ცნობილი სოციოლოგი რალფ დარენდორფი. მისი თქმით, მოდერნულობის ორი ქალაქის ეს მაცხოვრებელი არა ერთი მონეტის ორი მხარე, არამედ ერთი მონეტა იყო, თუმცა ბიურგერის მხარეს უფრო დიდი ხნის სიცოცხლე ეწერა. ბიურგერი ეკონომიკური ზრდის მაუწყებელი იყო, მოქალაქე კი სოციალური თანასწორობის. პირველის შესაბამისი დრო ინდუსტრიული რევოლუცია იყო, მეორის – საფრანგეთის რევოლუცია. მოქალაქეობა დარენდორფისთვის პოლიტიკურ ცხოვრებაში „შესასვლელ ბილეთს“  და აგრეთვე შეუზღუდავი ბაზრის ძალებისგან ერთგვარ დაცულობას წარმოადგენდა. 1990 წელს წარმოთქმულ სიტყვაში, დარენდორფი გერმანული საკითხის გადაწყვეტას გიუნტერ გრასისგან განსხვავებით არა კულტურულ ერში (Kulturnation), არამედ სამოქალაქო საზოგადოებაში, ქალაქის ცივილიზაციასა და სახელმწიფოს მიერ მოცემულ მოქალაქეობაში ხედავდა.

2000-იან წლებში ქართული საკითხი (როგორც კიდევ ერთი „დაგვიანებული ერის“) არნახულად გამწვავდა. ვარდების რევოლუციის წარუმატებელმა “მოდერნიზაციის” პროექტმა სახელმწიფოს განცდა არათუ ვერ შექმნა, პირიქით ეკლესიასთან მიკუთვნელობის შეგრძნება გააძლიერა. ისტორიკოს სტივენ ჯონსის თქმით, ქართულმა ელიტებმა დასავლური მოდერნულობის სიმბოლოდ კაპიტალიზმი მიიღეს. მენტალური რევოლუციის იდეალად თითქოს უელბეკის და პალანიკის რომანებიდან გაქილიკებული IKEA-ს სულით გაჟღენთილი ლიბერალიზებული კონსიუმერი იქცა. გიორგი ლიფონავას ტელე და კინოპროდუქციაშიც დიქოტომიად წარმოდგენილია ჩამორჩენილი ტრადიციები და აქედან ემანსიპირებული (ან გზაზე მყოფი) გმირები. ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებლების გაკერპება და ამის ფონზე სოციალური სფეროს სრული უგულებელყოფა („შესასვლელი ბილეთის“ არმიცემა), საბოლოოდ კი უმრავლესობა-ლიბერალური უმცირესობის დაყოფაში შესამჩნევი ნაპრალის შექმნა მოქალაქეობისთვის აუნაზღაურებელი დანაკარგია.

წინა დეკადის მემკვიდრეობა ადრინდელი მომხმარებლისგან განსხვავებით საკუთარ ნეგატიურ თავისუფლებაში გარკვეული ბიურგერია, bobo (bourgeois bohemian. ცხადია, ეს ზოგადი ფენომენია, არა მხოლოდ ჩვენთვის დამახასიათებელი). მისთვის უფრო ახლობელია „არა ჰომოფობიას“, ვიდრე კეთილდღეობის სახელმწიფოსკენ გადადგმული მინიმალური ნაბიჯები და შესაძლებლობების შექმნა. ქვეყანაში, სადაც მთავარი შემოსავლის წყარო უცხოეთში მომუშავეთაგან გადმორიცხული ფულია და ყველაზე მყარ იდენტობას შუასაუკუნეებრივი ინსტიტუტი იძლევა, ევროპელობა წარმოუდგენელია მოქალაქეობის, მოქალაქეობა კი პასუხისმგებლობის გრძნობის, სოლიდარობის და იდენტობებზე მაღლა მდგარი შესაბამისი პოლიტიკის მხარდაჭერის გარეშე.

მწარე ირონიაა იმაში, რომ დღეს ჩვენთან ყველაზე „ევროპულად“ შეიძლება ყველაზე წყალწაღებული ბიურგერი მოჩანდეს. თბილისი კი ალბათ კიდევ დიდხანს დარჩება ისეთ ადგილად, მამარდაშვილი რომ „გვირაბის ყველაზე უფრო პროვინციულ წერტილში“ გაიღვიძებდა, „სადაც იმედის ნაპერწკალიც კი არ ჩანდა“.

დაკარგული მოქალაქეობა

ამ ნაწერს რაიმის ახსნის პრეტენზია არც აქვს, უბრალოდ ერთგვარი მცდელობაა პოსტის სათაურზე საპირისპიროდ მოქცევის.

ჩვენს კოლექტიურ მეხსიერებაში უსამართლოდ მოქცეული, ძველი ქართველი სოციალ-დემოკრატები ფიქრობდნენ, რომ მრავალმხრივად (სოციალურად თუ კუთხობრივად) დაყოფილი ქვეყნის კონსოლიდაცია სოციალიზმის დახმარებით იყო შესაძლებელი. მათი კეთილშობილური ოცნება საბჭოთა კავშირმა განახორციელა, ოღონდ სრულიად საპირისპირო შედეგებით.

Sans-culotte_0საქართველოში, ისევე როგორც სხვა სოციალისტურ ქვეყნებში, უნგრელი მოაზროვნის გაშპარ მიკლოშ ტამაშის თქმით, „მოდერნიზაციის ბინძური საქმე“, სახელმწიფო სოციალიზმმა შეასრულა. ამ მძიმე პერიოდს პარადოქსულად უკავშირდება ქვეყნის ისტორიაში უპრეცედენტო სოციალური მობილობა, გადასვლა სოციალური კიბის ერთი საფეხურიდან მეორეში. XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე ანალოგიურმა პროცესმა აშშ-ში ამერიკული ოცნების მომხიბვლელი მითი შექმნა, რწმენა იმისა, რომ „შესაძლებლობების მიწაზე“ მძიმე შრომა ზედა ფენაში აღმასვლით დასრულდება.

ჩვენთან, ყაირათიანობაზე დაფუძნებული „მწარმოებლის ეთიკა“ გამორჩათ და გარედან თავსმოხვეული მნიშვნელოვანი პროცესი თითქოს მოცემულობად აღიქვეს. ნანინანატრი მოქალაქეობის შეგრძნება უიმედოდ ჩაიკარგა დემონსტრაციულ მოხმარებაში (conspicuous consumption), პასუხისმგებლობის განცდა კი პანაშვიდზე მომსვლელი ხალხით შემოიფარგლა. საგულისხმოა, რომ ქართული მომხმარებლურობის ხატება, სუფრა, ამავე დროს ეთნიკური ნაციონალიზმის სიმბოლოა. იზოლირებულმა ადამიანებმა მარკესის გმირებივით თითქოს წარსულის აჩრდილები გამოიგონეს მარტოობის შესავსებად. სახელმწიფო ადამიანებს არ გულისხმობდა, ის მხოლოდ „ოდესმე დიდი ყოფილა“ რუკებზე არსებობდა. ყარაბაღისგან განსხვავებით, აქაური ატომიზებული ინდივიდუალების კონსოლიდირება ვერცერთმა კონფლიქტმა მოახერხა, აფხაზეთიდან კი მოგონებად კვინტესენციურად მომხმარებლური „ბიჭვინთის სანაპიროები“ დარჩა.

ქართული „კარტოგრაფიული სასოწარკვეთილება“ შესაშურად სიცოცხლისუნარიანი აღმოჩნდა. „დაკარგული ტერიტორიების“ ნარატივი, გეოპოლიტიკური თამაშები რუსეთთან და ევროპასთან, იშვიათი თემებია, რაც ადამიანებს აერთიანებს და ამავდროულად, რეალურ, ყოველდღიურ პრობლემებს მოხერხებულად ფარავს.

დღეისათვის, მამების თაობის ტრადიციული საქართველოს უარყოფა ახალი იდენტობის საფუძველია. ლიბერალურად განწყობილი შვილებისთვის „პრო-დასავლურობა“ სოლიდარობაში არ გამოხატულა, თავისუფლება ნეგატიურ ხასიათს და მამებისგან თავდაცვას ვერ გასცდა. საზოგადოება „ბნელია“, ამიტომ არავითარი ვალდებულების გრძნობა მისდამი არ არსებობს, „ლიბერალობა“ კი „სიბნელისგან“ დისტანცირების კომფორტული შეგრძნებაა. დიდ ცინიზმად მოჩანს ის ფაქტი, რომ კონსიუმერული ცხოვრების (მამების!) სტილით განებივრებულ ადამიანებს ნაკლებად გამართლებული სხვა თანამოქალაქეები შეიძლება მხოლოდ შუა მაისის დღეებში გაახსენდეთ. სახელმწიფო თითქოს დროებით ნავსაყუდელად იქცა, ბინძურ ჰოსტელად, საიდანაც იღბლიანები უკანმოუხედავად გარბიან.

ერთი სიტყვით, ჭეშმარიტად ქართულ სოლიფსიზმს ბოლო არ უჩანს. ამის სიმბოლური გამოხატულება „თემთა ტრაგედიაა“ თბილისის ცენტრალურ ქუჩებში, სადაც ტროტუარებზე სულ უფრო ნაკლები სივრცე რჩება ადამიანებისთვის.

ჰიპსტერობა ქართულად

ქართული სიყალბე ძველი თემაა. თან ყველაზე საინტერესო ისაა, რომ ვინც ამაზე საუბრობს, ხშირად ისიც ვერ გაურბის ამას. აქ მხოლოდ იმის თქმა მინდა, დღეს სად შეიძლება ვიყოთ ამ ხელოვნების დარგის საერთო ეროვნული კანონიზაციის გზაზე.

დიდი ხანია მიკვირდა და მაინტერესებდა, თუ რა მოგვწონს „დასავლეთში“. საბოლოოდ, იმაზე უკეთეს პასუხს ვერ ვნახულობდი, რომ მხოლოდ საკუთარი თავი „დასავლეთში“. თან „დასავლეთიც“ ხომ ჩვენნაირი გახდა, გარეგნულობაზე და ქცევაზე ორიენტირებული. ჩვენც უპასუხისმგებლო ინდივიდუალიზმი გვხიბლავს, სულ მეს გავიძახით და დასავლეთშიც „მეს დეკადების“ დასრულებას პირი არ უჩანს. თუმცა რაღაცას მაინც გადავახტით, სხვა გზით მივედით. თითქოს აზროვნება და განმანათლებლობა 1930-იან წლებში დასრულდა, შემდეგ კი გვიანდელ საბჭოეთში სუფრაზე დანაყრებულმა ბაბუებმა და მამებმა აღმოაჩინეს, რომ „რაც მაგრები ვართ, ქართველები ვართ“. დასავლეთს დანაყრებამდე მისასვლელად „პროტესტანტული ეთიკა“ და რაც მთავარია, ინდივიდუალის აღმოჩენა დასჭირდა.

1950 წელს გამოქვეყნდა დასავლური ხასიათის აღმწერ ერთ-ერთ ქრესტომათიულ წიგნად მიჩნეული „მარტოსული ბრბო“ (The Lonely Crowd). ავტორები თანამედროვე საზოგადოების სამ ტიპს გამოყოფდნენ: ტრადიციისკენ, შიგნით და გარეთ მიმართულს. რენესანსისთვის და რეფორმაციისთვის დამახასიათებელი შიგნით მიმართული ადამიანი, განსაკუთრებით მეოცე საუკუნის ამერიკაში, ადგილს უთმობდა გარეთ მიმართულ ადამიანს.

ამ უკანასკნელისთვის, პირადი მონაპოვრის ნაცვლად, უმთავრესი იყო სხვების მხრიდან მოწონება, პოპულარობა. გარეთ მიმართული ადამიანი გაცილებით მოქნილი იყო, სხვებისგან მოწონების მოსაპოვებლად ის მარტივად თანხმდებოდა მორგებაზე. ავტორების შენიშვნით, ასეთი ადამიანის ჩამოყალიბებას ხელს უწყობდა თანატოლების როლის მნიშვნელობის ზრდა და მედიის ზეგავლენა. 1978 წლის ცნობილ წიგნში „ნარცისიზმის კულტურა“, კრისტოფერ ლასკი წერდა, რომ მედიისგან გავლენის ქვეშ მყოფი ნარცისი პიროვნება უკიდურესად დამოკიდებული იყო სხვების მხრიდან მოწონებაზე. შიდა სიცარიელის ამოსავსებად ემოციური შეგრძნებებისთვის მუდმივად მშიერს, მას არ ჰქონდა საკუთარი, დამოუკიდებელი მე.

Lonely crowd

საბჭოეთის შემდეგ, მრავალი ქართველისთვის ასეთი „დასავლეთის“ გაგება ძალიან კომფორტული აღმოჩნდა. თან ამით პოსტ-საბჭოთა თაობები საკუთარ იდენტობას შეიძენდნენ, „დასავლურის“ დროშით ისინი განსხვავებულები იქნებოდნენ წინა, საბჭოური თაობებისგან. თუმცა ამით ძველი ქართული თვისებები მხოლოდ ახალი სახელით გრძელდებოდა. „დასავლურ“ ქართველებს ხშირად სწორედაც რომ ქართული უპასუხისმგებლო ინდივიდუალიზმი, მოჩვენებითობა და ნარცისიზმი მოსწონდათ ასე აღქმულ „დასავლეთში“, თან როცა თავად დასავლეთიც ჩვენებური ხდებოდა.

დღეისათვის, სახელგადარქმეული ქართული მიმბაძველობა თითქოს ცალკე იდენტობად ჩამოყალიბდა. „რაც მაგრები ვართ“-ის უარყოფა ახლა თავად იქცა თანამედროვედ ყოფნად, საკუთარი თავისთვის ტრენდული პოზიციის მიცემად. აღიზარდა მთელი თაობა გურჯოპოლიტანების, რომელთა raison d’etre-ად გადაიქცა ჩამორჩენილობის უარყოფა და ამის მუდმივი მტკიცება. სინამდვილეში, ასეთი ხელოვნური განსხვავებულობაც ძალიან ქართულია, ძალიან ყალბი. ისიც სხვების მხრიდან მოწონებაზე და საკუთარი თავის გამორჩევაზეა აგებული. ქართველი ჰიპსტერიც იმავე „მარტოსული ბრბოს“ ნაწილია.

პ.ს. თავიდან აღვნიშნე, რომ სიყალბეზე მწერალი ხშირად თავადაც ვერ გაურბის ამას. ამ პოსტს პირად ბლოგზე ვდებ და facebook-ის პირადი ანგარიშიდან გავაზიარებ, დავაკვირდები რამე გამოხმაურებას, თუკი იქნება საერთოდ. დაკვირვება კი ყოველთვის შეგიძლია, მაპატიეთ ვუაიერიზმისთვის.

17 მაისი და უცნაური მოკავშირეები

ადამიანების ყუთებში განაწილების მოყვარულთათვის ამერიკელი მწერალი ნორმან მეილერი უსიამოვნო შემთხვევაა. ის უპირისპირდებოდა ვიეტნამის ომსაც და ომის მოწინააღმდეგე დემონსტრანტებსაც. მეილერს სძულდა როგორც მასობრივი ძალადობის ჩადენა და ამერიკულ „სუპერ-სახელმწიფოში” ასახული მკვლელობისკენ მისწრაფება (sic), ასევე ამის უარმყოფი აჯანყებული ელიტა. ნორმან მეილერი ასეთ მეამბოხეს „თეთრ ზანგს“, „ამერიკელ ეგზისტენციალისტს“ და „ფილოსოფიურ ფსიქოპათს“ უწოდებდა, ხოლო 1960-იან წლებს „ძალადობის, ახალი ისტერიის, გაურკვევლობისა და აჯანყების ხანას… რომელმაც კონფორმულობის ხანა ჩაანაცვლა“.

ზოგადად, მეილერის ნაწერებში ამერიკულ ცხოვრებაში არსებული ძალადობის თემა ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინოა. მისი თქმით, ძალადობა მწერლებისთვის დარჩენილი ერთ-ერთი ბოლო საზღვარია. თავად მეილერისთვის ძალადობა ეგზისტენციური მომენტია, რაც ნათლად წარმოაჩინა მის ალბათ ყველაზე ცნობილ რომანში „ღამის არმიები“ (1968). ანტი-ვიეტნამური დემონსტრაციის აღწერისას, მეილერი გადმოსცემს თავის მთავარ სათქმელს, რომ ძალადობა აჩლუნგებს აზროვნებას და ამ დროს, ხალხი აღარ უსმენს ერთი მეორეს. ამგვარი ეგზისტენციური მომენტების დროს, ძალადობა ზღუდავს და გარს ერტყმის ადამიანის სიცოცხლის ყველაზე შემოქმედებით ფორმას – აზროვნებას. შეხედულებები რჩება გათიშული და გაყინული, ვიეტნამი კი სწორედ გაყინული აზროვნების ნიმუშია ამერიკის ისტორიაში.

Image

17 მაისი ერთი ასეთი ეგზისტენციური მომენტია ჩვენს უახლოეს ისტორიაში. მომხდარმა აქციამ და მას მოყოლილმა ძალადობამ ბუნებრივად გამოიწვია წარმოსახვითი ბრძოლის ველის ორ მხარეს ყველაზე გარკვეული და ერთმანეთის სრულიად საპირისპირო იდეების აღზევება.

ემოციურ ფონზე, პირობითად „ლიბერალურ“ მხარეს დაწინაურდა იდეა „ქართველი ერის სიბნელის“ შესახებ, ხოლო „ქართველი ერის“ მხარეს – „ლიბერალების გაევროპელების“ შესახებ. ერთის აპოთეოზია თეოკრატიის დადგომა, მეორის კი კონსერვატორული ფასეულობების დაკარგვა. ორივე იდეა, ყოველ შემთხვევაში ჯერჯერობით, მტკიცებულებასაა მოკლებული და უმთავრესად, პარანოიას ეფუძნება (ეს იმას სულაც არ ნიშნავს, რომ გარკვეულ პირობებში არ არსებობდეს შესაძლებლობა). ამ იდეებზე აგებული იდენტობები ერთმანეთის სრულ უარყოფაზეა აგებული და 17 მაისის მაგვარი ეგზისტენციური მომენტებით საზრდოობს. მათი მხრიდან ერთმანეთის შიშით განპირობებული ნაბიჯები მხოლოდ გააძლიერებს ერთი მეორეს და ეს ფაქტორი მათ ერთმანეთის უცნაურ მოკავშირეებად აქცევს.

საბოლოოდ, 17 მაისის დარი შემთხვევები ხელს უშლის ერთი მხარისთვის, მოსახლეობის უმეტესი ნაწილის და მეორე მხარისთვის, დასავლეთის გაგებას. ამით საფრთხე ექმნება, როგორც აქამდეც მძიმე დღეში მყოფ ემპათიის უნარსა და სოციალურ სოლიდარობას, ისე დემოკრატიის, ლიბერალიზმის, ადამიანის უფლებების ცნებებს.

საინტერესოა, ვინ არიან ის ადამიანები, რომლებიც მზად არიან არაადამიანურად გაუსწორდნენ თანამოქალაქეებს? თავისთავად ცხადია, რომ პრობლემა არის არა მოსახლეობის დიდი ნაწილის კონსერვატორულ შეხედულებებში (რაც სრულიად ნორმალურია ბევრი ევროპული სახელმწიფოსათვისაც), არამედ მის ერთ სეგმენტში, თანამედროვე ქართულ რადიკალურ მემარჯვენეობაში.

შეიძლება ითქვას, რომ ეს ის ხალხია, ვისაც ცხოვრებაში ყველაზე ნაკლებად გაუმართლა. გერმანელი მოაზროვნის ჰანს მაგნუს ენცენსბერგერის სიტყვებით, იზოლირებული ინდივიდუალები, რომლებიც შეიძლება ვინმეს სასიკვდილოდ გამეტებით „რადიკალური ლუზერები“ გახდნენ. მათთვის დამახასიათებელია რესენტიმენტის განცდა, როდესაც საკუთარ იმედგაცრუებაზე სხვას სდებ ბრალს. თავის სანობელო სიტყვაში, თურქი მწერალი ორჰან ფამუქი შენიშნავდა, რომ თანამედროვე მედიის საშუალებებმა, უფრო გაზარდეს „დღეს კაცობრიობის უმთავრესი შიშები – შიში დარჩე გარეთ, შიში არაფრად ჩაგთვალონ, გამოუსადეგარობის განცდა, რაც ამ შიშებს თან სდევს, კოლექტიური დამცირებები… მწუხარებები, წარმოსახული შეურაცხყოფები და ნაციონალისტური ტრაბახი და აალება, რაც მათი ახლობელია.“ საქართველოში ასეთი ადამიანისთვის მიმზიდველი ხდება ზოგიერთი ღვთისმსახურის რიტორიკა, რომელიც “მსხვერპლის ფსიქოლოგიაზე” აგებული ისტორიის პოპულარული აღქმის და ქრისტიანული მილენარიზმის ნაზავია. თავად ეკლესიას  მოსახლეობის უმეტესობის ცხოვრებაში დიდი როლი არ აქვს. 2013 წლის სოციოლოგიური გამოკითხვებით, 58% რელიგიურ მსახურებას თვეში ერთხელაც არ ესწრება.

Image

რა შეიძლება გაკეთდეს ასეთი ვითარებიდან გამოსასვლელად? კანონის უზენაესობის დაცვა და ძალადობის აღკვეთა არის ერთგვარი sine qua non, რომელზე უარისთქმაც არასოდეს შეიძლება; ღია საზოგადოება და დემოკრატიის პირობები, რომ შეხედულებები ჩაკეტილი და ამით თვით-დამღუპველი არ გახდეს; კეთილდღეობაზე ზრუნვა, რომ ადამიანებს გაუჩნდეთ შესაძლებლობა და განვითარების პირობები. ეს უკანასკნელი ფაქტორი აუცილებელია, მაგრამ არა გადამწყვეტი. საქართველოს მაგალითიდანვე, საბჭოთა კავშირის გვიანდელ პერიოდში არსებულ კეთილდღეობას ხელი არ შეუშლია მრავალისთვის დარჩენილიყო შოვინიზმის მხარდამჭერად.

ამ ზედაპირზე არსებული პასუხების მიღმა, არსებობს ალბათ ყველაზე მნიშვნელოვანი საშუალება – აუცილებელია ინტელექტუალური სამუშაო  საქართველოს ისტორიის უკეთ გასაგებად. სკოლის მერხებიდან არ უნდა ხდებოდეს ისეთი ისტორიის აღქმის პოპულარიზება, რომელიც ხელს უწყობს „მსხვერპლის ფსიქოლოგიის“ ჩამოყალიბებას. ამის გარდა, საინტერესო გამოწვევად ჩანს რადიკალური მემარჯვენე ძალების პოლიტიკაში ჩართულობა. პოლიტიკურ მეცნიერებაში არსებული და პრაქტიკაში ბევრჯერ რეალიზებული მოდერაციის თეორიის მიხედვით, რადიკალური პარტიები პოლიტიკაში ჩართვით საკუთარ ხმამაღალ იდეებზე უარს ამბობენ და მეტი ამომრჩევლის მოსაზიდად ცენტრისკენ გადადიან. დაუშვებელია მათთვის პოლიტიკური სივრცის წართმევა, რადგან ამით ასეთ ძალებს და მათ მხარდამჭერებს მსხვერპლის მენტალობა განუვითარდებათ და შესაძლოა, რადიკალურ მეთოდებსაც არ მოერიდნონ.

ნორმან მეილერი 2007 წელს მანჰეტენზე გარდაიცვალა. თავის უკანასკნელ საჯარო გამოსვლაში მან დაგმო ერაყში შეჭრა და თქვა – „დემოკრატია მიიღწევა მხოლოდ იმ ქვეყნებით, რომლის ინდივიდუალებს შეუძლიათ არა მხოლოდ თავისუფლებით ტკბობა, არამედ მძიმე შრომაც მის შესანარჩუნებლად.“

ქართულები

ეს პოსტი თავხედურია. თავხედურია იმიტომ, რომ ვაპირებ ისეთ საკითხებს შევეხო, სადაც კომპეტენცია მაკლია. მოკლედ, ვაპირებ პოსტის სახელწოდების მიხედვით ვიმოქმედო ანუ ძალიან ქართულად. შევეცდები ის იდეები აღვნუსხო, რომლებიც უკანასკნელი საუკუნენახევრის მანძილზე ჩვენ სივრცეში დომინანტური იყო, გნებავთ ჰეგემონური. ბოლოსკენ, ჩემი მოკლე ჭკუით სასურველი იდეის კონტურებს მოვხაზავ, რითაც ალბათ ნათელი გახდება ტექსტის დაწერის მოტივაციაც.

გრძელი XIX საუკუნე  – თერგდალეულთა გამოჩენიდან 1921 წლის ოკუპაციის შედეგებამდე. ეს არა იდეაა, არამედ მრავალმხრივი ინტელექტუალური გარემოა, საიდანაც გაბატონებული შეხედულება ვერ გამოირჩევა. პირველად განხილული ერი, სახელმწიფო, პატრიოტიზმი, ისტორია, ადამიანის უფლებები, პოლიტიკა, ლიბერალიზმი, კონსერვატიზმი, სოციალ-დემოკრატია, აქეთ მაძინი და გარიბალდი, იქით კაუცკი და მარქსი, იქვე კროპოტკინი და ბაკუნინი. მოკლედ, გონებათა ლამის იდილიური დუღილი, რომლის მსგავს სამყაროსაც შტეფან ცვაიგმა მონატრებით ‘გუშინდელის მსოფლიო’ დაარქვა (ანალოგიურ პროცესს არაბულად ‘ალ-ნაჰდას’ იმავე ‘გამოღვიძებას’ უწოდებენ, როდესაც იმავე ხანაში არაბული აზროვნება დასავლურ ყაიდას გაეცნო).

Image

‘ისტორიული საქართველო’  –  პოსტ-სტალინურ საქართველოს სოციალისტურ რესპუბლიკაში კულტურული ნაციონალიზმის პირმშო, აქაური ინტელიგენციის მიერ შემქნილი ოპიატი. ისტორიული რომანების ბუმი, ლევან სანიკიძე, მამარდაშვილისეული ‘ქართველი რაინდის ლეგენდა’, პატრიოტული სულისკვეთების კინოპროდუქცია. მძიმე ფორმები მიიღო ქართული განსაკუთრებულობის მითისა და ზვიად გამსახურდიას სახით. მსუბუქი ფორმებით გვხვდება ნებისმიერ ტრადიციულ სუფრაზე. დღევანდელი განსახიერება – ილია მეორე. მოსახლეობის უმეტესობისთვის ჯერჯერობით დომინანტური იდეა.

‘ლიბერალიზმი’ –  უაღრესად პირობითი სახელი. default-მოდელი ‘თანამედროვეს’ პრეტენზიის ნებისმიერი მქონესთვის, მათ შორის მათთვის, ვისაც თავად სიტყვა ‘ლიბერალი’ ეზიზღება. ‘ისტორიული საქართველოს’ სრული უარყოფა, ანტიპათია რუსეთისადმი,  ‘დასავლეთი’, როგორც ბედისწერა, ძირითადად სოციალურად ლიბერალური შეხედულებები. საგრძნობი დაშორება ჩვეულებრივი ქართველისგან, გამომდინარე განსხვავებული ინტერესებით, ფასეულობებით. ერთგვარი დაუცველობის და შიშის განცდა გაუნათლებელი და ბნელი ‘მასების’ მიმართ, რომლებიც სტალინის ძეგლებს მართავენ და უმცირესობებს ფიზიკურად ემუქრებიან (როგორც 17 მაისს და სოფელ ჭელაში). ემუქრებიან აგრეთვე თავად ‘ლიბერალსაც’, რომელიც შეიძლება ‘ხალხისთვის’ ‘მასონი’ ან ‘პიდარასტია’. ამ ფაქტორის გათვალისწინებით, ემპათიის მიზერული გრძნობა და დემოკრატიის მიმართ ამბივალენტური და უმეტესად ცინიკური დამოკიდებულება.

ქართულ ‘ლიბერალიზმს’ მისი კონსერვატორული შიგთავსი ლიბერალიზმის თანამედროვე (გნებავთ, ამერიკული) გაგების ლამის სრულ ანტიპოდად აქცევს. გერმანელი სოციოლოგის  რალფ დარენდორფის სიტყვების პერიფრაზი რომ მოვახდინოთ, დღევანდელი ‘ლიბერალი’ ყველაზე კონსერვატორია საქართველოში და ცვლილებები არ სურს.* დემოკრატიის პირობებში ქართული ‘ლიბერალიზმი’ ამჟამად უკანასკნელ იმედად ჩანს მაჯორიტარიანიზმის (ოხლოკრატიის, ‘უმრავლესობის ტირანიის’) თავიდან ასაცილებლად.

‘ლიბერალების’ მხრიდან საკუთარ კოკონში ჩაკეტვა და სოლიდარობის ნაკლებობა ქვეყანაში, სადაც საშუალო კლასი მხოლოდ რამდენიმე პროცენტია და ღრმა სოციალური კოროზიაა, უაღრესად მიოპიურია და თვით-დესტრუქციული. თუ შესაძლებლობა არ მიეცა და სახელმწიფოსგან გაუცხოება გაეზარდა ბევრ მოქალაქეს, სულ უფრო მეტი მათგანი წარმოიდგენს თავს ‘მრევლის’ ნაწილად (‘მრევლი’ ადგილობრივი გაგებით. თავად ნამდვილი რელიგიურობა, შეიძლება ითქვას, სასურველიც კია). ეს ყოველივე კი, პირველ რიგში, ‘ლიბერალისთვის’ იქნება სახიფათო. საბოლოოდ, ‘ლიბერალური’ ბრმა თვით-დარწმუნებულობის ბოლოს სხვა არაფერი ჩანს, თუ არა ‘ალყის მენტალობა’ და შავ-თეთრში აზროვნება.

შიშით განპირობებული შეხედულებები, რაც არ უნდა რეალურად ჩანდეს მომდინარე საფრთხე, სივრცეს უზღუდავს  განსხვავებულ აზრს. მეტიც, სრულიად არალიბერალურად ექცევა. ასეთი ჰეგემონური იდეა და მისი მზა პასუხები ადგილს არ უტოვებს კითხვების დასმას, ჩაძიებას, იმის გაანალიზებას, თუ რა არის წარმოსახვითი ‘ხალხი’, რამდენად ერთგვაროვანია, რამ გამოიწვია მათი შეხედულებათა ფორმირება, რა გზები შეიძლება არსებობდეს ვითარების გასაუმჯობესებლად.

აქ მივადექით ახალ იდეას და მის საჭიროებას. უფრო ზუსტად, ეს იმდენად იდეა არაა, რამდენადაც გარემო. პირობითად ‘კრიტიკული აზროვნება’  გაგრძელებაა ‘გრძელი XIX საუკუნის’ ტრადიციების. ის საკუთარ თავში გულისხმობს კითხვების დასმის მუდმივ რეჟიმს, თვით-სკეპტიკურობას და კულტურას, სადაც ‘არ ვიცის’ თქმა სათაკილო არაა. აქ არ არსებობს მზა პასუხები, არც სახელმძღვანელოები, რომლითაც რამე იხსნება. ის მეტია, ვიდრე უბრალოდ რეაქცია რეალობაზე და იმავე თამაშის წესებით გაგრძელება. აგრეთვე, წინა დომინანტ იდეებზე უარისთქმა სულაც არ ნიშნავს მათთვის დამახასიათებელ პატრიოტიზმზე ან ტოლერანტობაზე ხელის აღებას.

სამწუხაროდ, საქართველოში ამისთვის პირობები ნაკლებადაა. ვისაც შეიძლება ჰქონდეს შესაძლებლობა, მას არ აქვს მოტივაცია, ხოლო მას, ვისაც შეიძლება ჰქონდეს მოტივაცია, არ აქვს შესაძლებლობა. მძიმე სოციალური პირობებიდან გამომდინარე, განვითარება უმთავრესად სარგებელის მიღებას უკავშირდება, რაც კრიტიკულ აზროვნებას ხელს უშლის. ამგვარად გაგრძელებით, ჩვენთვის კვლავ შორეულ ოცნებად დარჩება ‘დასავლეთი’, არადა სწორედ კითხვების დასმა უმოკლესი გზაა ინტეგრაციისთვის ამ აღთქმულ სამყაროში.

* რალფ დარენდორფმა აღნიშნა, რომ 1970-იან და 80-იან წლებში სოციალ-დემოკრატი ყველაზე კონსერვატორი იყო ევროპაში და ცვლილებები არ სურდა.

Sailing from Tbilisium

არსებობს ასეთი ტერმინი – ქსენიზაცია, ანუ მოგზაურობა უცხოსავით. თითქოს იმყოფები სხვა ქალაქში, აკვირდები მის რიტმს, სხვების ცხოვრებას და ამავე დროს, იქ არ ხარ, ვერ გხედავენ, ჰიჩკოკისეული ვუაიერისტის და უჩინარი კაცის ნაზავს წარმოადგენ. რაც მთავარია ფიქრობ და ამით ახერხებ იყო ნაკლებად მარტოსული, როგორც კითხვისას. ეს იმდენად იშვიათი ტერმინია, რომ თითქმის არ ისერჩება და დიდი ალბათობით სხვა ადამიანების წარმოდგენაში მისი მოყვარული სულ სხვა ყუთში მოხვდება, ვიდრე თავად ისურვებდა. ასეთი მოგზაური ქუჩის ფლანორია (flâneur) და ის ვერ იტანს ტურისტებს, მათ მიერ შედგენილ გეგმებს და შემთხვევითობის თავიდან არიდების მცდელობას. ტურისტისგან განსხვავებით, ცნობისმოყვარე ფლანორი ყოველ ნაბიჯზე რევიზიას უკეთებს თავის გეგმას, მან იცის როგორია იგრძნო თავი სახლის გარეშე, სრულიად უცნობად, მგორავ ქვად. შემთხვევითი არაა, რომ ის კანადელ-ამერიკელი, ვინც გზაზე ყოფნა, უფროსების მითითების გარეშე არსებულ, მატერიალურად შეიძლება ღარიბ, მაგრამ სულიერად უმდიდრეს სხვა ცხოვრების სიმბოლოდ აქცია, ბიბოპის არეულობას ეტრფოდა. ჩარლი პარკერიც ფლანორია, რომელსაც არ ადარდებს გაწერილი გეგმები და წინასწარ სიამოვნებას იღებს გაურკვევლობისგან.

ჩვენთან არ არსებობს მიწა ასეთი ადამიანებისთვის. საქართველოში ‘საკუთარ თავში გარკვეული’ და ‘ჩამოყალიბებული’ ადამიანების კულტია. კითხვების დასმა ლამის სირცხვილს უტოლდება, რადგან ამით ირკვევა, რომ მასზე პასუხები არ იცი. აქ კიდევ პასუხები ყველას აქვს და ამიტომაც ყველას შეუძლია პოლიტიკოსობა, ლოიდ ჯორჯის (აპოკრიფული?) სიტყვებიდან საუკუნის გასვლის შემდეგაც ჩვენ კვლავ შეგვიძლია მთელი ევროპის მომარაგება მინისტრებით. საქართველო პირველ ადგილზეა ერთ სულ მოსახლეზე დუნინგ-კრუგერის ეფექტის გავრცელებით. ის იმაში მდგომარეობს, რომ არაკომპეტენტურმა არ იცის საკუთარი არაკომპეტენციის შესახებ მხოლოდ იმიტომ, რომ უბრალოდ არ იცის რა არის კომპეტენცია. ქართველის ტვინში ამიგდალა თითქოს ზომაზე მეტ იმპულსებს გასცემს, რომ არსებული ინფორმაციის პირობებში თანმიმდევრული და გასაგები ნარატივი შეიქმნას, თან ამით შეიძლება თავისი უპირატესობაც წარმოაჩინოს. გარკვეულწილად, ეს თავდაცვითი მექანიზმია. მთელი წყება ეგზისტენციური საფრთხეების შემდეგ შეიძლება გირჩევნია დაიჯერო, რომ ავღანეთში გიორგი XI კიდევ ახსოვთ ან აქ რომ გეოპოლიტიკური გობელენი იქსოვება. უფრო განათლებულისთვის იზაია ბერლინისეული ზღარბობა ნამდვილი მისწრებაა, რა ჯობია, როცა მზამზარეულ იდეოლოგიურ თუ სხვაგვარ ჩარჩოს იღებ და იცი მსოფლიო როგორ მუშაობს.

მცირე ხნის წინ აღმოვაჩინე, რომ კითხვაც ქსენიზაციაა. ის საშუალებას იძლევა დასცილდე აქაურ ვეისთლენდს, მემკვიდრეობად მიღებული გარეუბნის საბჭოთა ბრუტალისტურ არქიტექტურას, რომლის მსგავსაც ჯეინ ჯეკობსი ‘მოსაწყენობის დიდ ლპობას’ ეძახდა. შეგიძლია უცხოსავით იმოგზაურო არაბულ ქუჩაში, ბანგლადეშის ჩამონგრეულ ქარხნებში, ფოგი ბოტომის კორიდორებში, 80-იანების მწვანეების მიტინგებზე, 30-იანების მოსკოვის სასამართლო პროცესებზე, საუკუნეების მიჯნის ვენის ყავის სახლებში, წერილების რესპუბლიკაში და ასე დაუსრულებლად. ამით შეიძლება კითხვები მუდმივ რეჟიმში გქონდეს, ფლანორივით არაფერს იღებდე მოცემულობად და მხოლოდ ხვდებოდე, რა შეიძლება იყოს მეტად ან ნაკლებად სავარაუდო. დღეს ჩემთვის ეს არის ერთადერთი გზა შაგალის პერსონაჟებივით გამოვცურო თბილისიდან.

marc-chagall_over-the-town-02

დეიზი

ამერიკა ის ქვეყანაა, სადაც ნეგატიური რეკლამა პოლიტიკის განუყოფელი ნაწილია, განსაკუთრებით წინასაარჩევნო პერიოდში. ჯერ კიდევ 1828 წელს, პატივცემული ჯონ ქვინსი ადამსი აბრალებდა ენდრიუ ჯექსონს (ის ჯექსონი, მერე 20-დოლარიანზეც რომ გამოსახეს) ლოთობას, მკვლელობას, მონობით ვაჭრობას, მამლებით ჩხუბსა და კანიბალიზმსაც კი. ჟანრის კლასიკა კი უცილობლად 1964 წლის ‘დეიზია’ (გვირილა), სადაც ოპონენტის საპრეზიდენტო პრეტენზიები ისე დაასამარეს, რომ მისი გვარი არც უხსენებიათ.

1964 წელი, Mad Men-ის ხანა. 7 სექტემბერს, ვაშინგტონის დროით 21:50-ზე  50 მილიონი ამერიკელი NBC-ზე საისტორიო ეპიკური ჟანრის ფილმ ‘დავითსა და ბათშებას’ უყურებს სრულიად ამერიკის სვითჰართის, ჭეშმარიტი ‘ძე იგი საყვარელის’, გრეგორი პეკის მონაწილეობით. სარეკლამო ჭრილის დროს მოულოდნელად ცისფერ ეკრანებზე სამიოდე წლის ჩასაყლაპი გოგონა გამოჩნდება, რომელიც ყვავილს ფურცლებს აცლის და შეცდომით ითვლის, რაც ბავშვურ ელფერს კიდევ უფრო ამძაფრებს. მოულოდნელად, როცა თვლა არც კი აქვს დამთავრებული, მამაკაცის ავბედითი ხმა უკუთვლას იწყებს, კადრი გოგონას მზერაზე იყინება. ორი, ერთი, ნული და მაყურებლის წინაშე გრუხუნით ატომური სოკოს ღრუბლები წარმოდგება, რომლის ფონზე ლინდონ ჯონსონის მამობრივი ხმა გვამცნობს – ‘ასეთია რისკები. იმისთვის, რომ შევქმნათ სამყარო, სადაც ღმერთის ყველა შვილი იცხოვრებს, ჩვენ უნდა გვიყვარდეს ერთმანეთი, ან მოვკდეთ.’ ვიდეო კი სრულდება გაფრთხილებით: ‘ხმა მიეცით პრეზიდენტ ჯონსონს 3 ნოემბერს. რისკები ზედმეტად მაღალია იმისთვის, რომ სახლში დარჩეთ.’

მომდევნო ღამეს ‘დეიზის’ სამივე ნაციონალური მაუწყებლობის საინფორმაციო გამოშვება დაეთმო, შემდეგ კვირას უკვე ‘თაიმის’ გარეკანიც მიეძღვნა. რეკლამა ტელევიზიით აღარასოდეს გასულა, აღარც იყო საჭიროება. რეკლამის სამიზნე ბარი გოლდუოტერი იყო – პოლიტიკაში წასული არიზონელი კოვბოი, 1964 წლის რესპუბლიკელთა საპრეზიდენტო კანდიდატი. ის ხმალამოღებული ებრძვოდა სოციალურ უსაფრთხოებასა და სამოქალაქო უფლებების მოძრაობას, სამყაროს მაშინდელი ტელევიზორების მსგავსად შავ-თეთრად აღიქვამდა და მზად იყო ბირთვული არსენალი გამოეყენებინა ვიეტნამსა და აღმოსავლეთ ევროპაში. რეკლამის შემქნელის სიტყვებით, ‘დეიზი’ რორშახის ტესტი გამოგდა – ის არ ამბობდა არაფერს, უბრალოდ ზედაპირზე ამოჰქონდა გრძნობები. სავარაუდოდ, ლინდონ ჯონსონი მაინც დამაჯერებლად მოახერხებდა მის დამარცხებას, თუმცა ‘დეიზი’ უკანასკნელი ლურსმანი გამოდგა არიზონელი სენატორისთვის, რამაც ის თავდაცვით პოზიციაში გადაიყვანა. საბოლოოდ, გოლდუოტერი 16 მილიონი ამომრჩევლის ხმით და 38 შტატით ჩამორჩა ჯონსონს, ხოლო მისი ცვილის ქანდაკება ლონდონში მუზეუმის ადმინისტრაციამ ყინულს გადასცა.

ბირთვული აპოკალიფსის თემას განსაკუთრებით დრამატული ეფექტი ჰქონდა ამერიკის მოსახლეობაზე, რომლის მეხსიერებას ჯერ კიდევ არ ჰქონდა განელებული ორი წლის წინანდელი კარიბის კრიზისი. რეკლამაში უკუთვლა და ატომური აფეთქება იმავე წელს გამოსული სტენლი კუბრიკის გენიალური სატირის, ‘დოქტორი სტრეინჯლავის’ თარგზე იყო მოჭრილი. თავად რეკლამის გასაღები, გოგონას გაყინული მზერა, კი შთაგონებული იყო 12 წლის ანტუან დუანელის საფინალო კადრით ფრანსუა ტრიუფოს 1959 წლის შედევრიდან ‘400 დარტყმა’. ჯონსონის სიტყვებიც არ იყო ორიგინალური და წარმოადგენდა ვისტან ჰიუ ოდენის პოემა ‘1939 წლის 1 სექტემბრიდან’ ერთი ფრაზის გამოძახილს: ‘We must love each other or die’. გავრცელებული ჭორის თანახმად, ოდენი იმდენად გაბრაზდა საკუთარი ფრაზის უპარდონო გამოყენებაზე, რომ პოემის შემდგომი გამოცემებიდან მისი მთლიანად ამოღებაც ბრძანა.

გოლდუოტერის შემდეგ არცერთ პრეზიდენტობის პრეტენდენტს თავში აღარ მოსვლია ‘ბირთვული ტაბუს’ დარღვევა. თუ არ ჩავთვლით რიჩარდ ნიქსონს, რომელმაც გოლდუოტერის რჩევა მიიღო, ატომური ბომბით დაასრულა ვიეტნამის ომი და მესამე ვადითაც იქნა არჩეული (ოღონდ ეს ყველაფერი ალან მურის ‘Watchmen’-ში). ბედის ირონიით, ‘დეიზის გოგონა’ მონიკ კორცილიუსი, მოგვიანებით საკუთარ ოჯახთან ერთად, არიზონას შტატში დასახლდება, ბარი გოლდუოტერის სახლიდან სულ რაღაც ორიოდ მილის დაშორებით.