მოგზაურობა დროში: სტამბული

ცოტა ხნის წინ რუკას დავხედე ისეთი თვალით, თითქოს პირველად ვხედავდი და აღმოვაჩინე წერტილი, სადაც მოხვედრა ყველაზე მეტად მოახშობდა მოგზაურობის დაგროვებულ ჟინს. ეს იყო სტამბული – ერთ ქალაქად ქცეული ორი კულტურა, ორი რელიგია, ორი კონტინენტი, ორი ზღვა, ორი ცივილიზაცია. სწორედ იმ წამს დაიწყო მოგზაურობა, როცა ოთხი წლის ბავშვის სიჯიუტით მომინდა ამ ახალი კანფეტით პირის ჩატკბარუნება. თავად სამზადისი ხომ მოგზაურობის მონახევრეა, თანაბარი კაიფი. აქამდე დროში მოგზაურობა აუხდენელი ოცნება მეგონა, სტამბულის შემდეგ შემეცვალა ასეთი წარმოდგება. უკანასკნელი ვოიაჟი იმითაც იყო გამოსარჩევი, რომ პირველად წავედი მეგობართან ერთად. ცოცხალი ებენეზერ სკრუჯის თანხლების პატივი და გამარჯვებული ლატარეის ბილეთი წილად ხვდა გიორგი შარიკას (aka ‘მარსკოი კოწიკ’).

არცერთ სხვა ქალაქს აქვს იმდენი სახელი, რამდენიც სტამბულს – ბერძნები ძველებურად კონსტანტინოპოლს ან უბრალოდ „ქალაქს“ (ი პოლი) უწოდებენ, ბულგარელები და სლოვენიელები ძველსლავურ სტილზე ცარგრადს, ისლანდიელები ვიკინგურ მიკლიგარდურს, ებრაელები ქუშტას, სომხები ბოლისს. არცერთი სხვა ქალაქი ყოფილა სხვადასხვა დროს ოთხი (რომის, ბიზანტიის, ლათინთა, ოტომანთა) იმპერიის დედაქალაქი. არცერთ სხვა ქალაქზე წერაა უფრო საჩოთირო საქმე, ვიდრე სტამბულზე. ამიტომ ტვირთს ცოტას შევიმსუბუქებ და პოსტს იმ ქალაქს მივუძღვნი, რომელიც აღარ არსებობს. თორემ სტამბული მარადიული ქალაქია.

კონსტანტინოპოლი

1453 წელს კონსტანტინოპოლმა არსებობა დაასრულა, ერთა პალიტრაზე ნამცეცად ქცეული ბიზანტიური ფერი გაქრა და მის ადგილზე ახალი კოლორიტი დამკვიდრდა. 1453 წელს ოსმალებმა მტკიცე კვანძი შეკრეს ორი კულტურის გადაკვეთაზე. მათ შეცვალეს ქალაქი, მაგრამ ქალაქმა უფრო მეტად შეცვალა ისინი.

ათათურქი მიხვდა, რომ ვერავითარ მიშენებულ მინარეთს თუ შეთეთრებულ ფრესკებს შეეძლო ბოლომდე გადაეფარა ბიზანტიური სუნთქვა. 1935 წელს აია სოფიაში მუსულმანთა ლოცვა შეწყდა, ულამაზეს მოზაიკებს ბათქაში მოსცილდათ და ქალაქის ეს სიმბოლო მუზეუმად გამოცხადდა. „სოლომონ, მე შენ გაჯობე“ – გადმოცემით ეს სიტყვები წარმოთქვა 537 წელს იმპერატორმა იუსტინიანემ, როდესაც პირველად შეაბიჯა იმპერიის სამი წლის შემოსავლის მშთანთქმელ გრანდიოზულ ბაზილიკაში. მათემატიკოსმა ისიდორე მილეტელმა და ფიზიკოსმა ანფიმიუს ტრალელმა შეცვალეს არქიტექტურის ისტორია და თავიანთი ცხოვრების შესახებ სახელების გარდა დაგვიტოვეს არაფერი, თუმცა ალბათ ნებისმიერი ინატრიდა ამგვარ „არაფერს“. აია-სოფიას გვერდით ისტორიულად იპოდრომი იყო გადაჭიმული, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი ლურჯი მეჩეთის მშენებლობას შეეწირა და დღეს რამდენიმე სვეტი თუ შემორჩა. კონსტანტინოპოლის აღებიდან ერთი საუკუნის თავზე ოსმალებმა ჯერ კიდევ არ იცოდნენ საიდან ჰქონდათ სახლიდან გაუსვლელად სასახლის სიახლოვეს მცხოვრებთ საკმარისი წყალი და თევზიც კი. მიზეზი ბაზილიკა ცისტერნა აღმოჩნდა, შთამბეჭდავი თაღოვანი კომპლექსი, ბიზანტიური არქიტექტურის მიწისქვეშ მოწყობილი სხვა საოცრება. იმპერიის დედაქალაქის უმეტეს მოსახლეობას წყალი მიწისზედა სისტემით, კილომეტრის სიგრძის ვალენსის აკვედუკით მიეწოდებოდა. იგი დღესაც თავისი მონუმენტურობით თვალს იპყრობს და სიმბოლურად ათათურქის სახელობის ფართო პროსპექტს გადაკვეთს.

კონსტანტინოპოლის მაღალი წრის სასახლეებიდან მხოლოდ კედლებია შემორჩენილი. ვლაქერნის და პორფიროგენეტთა სასახლეები კონსტანტინოპოლის დასავლეთის კედლებთან მდებარეობს, მათ სკოლის მოსწავლეები თუ ეწვევიან და მალულად ეწევიან სიგარეტს. მე და ჩემმა თანამგზავრმა არ დავიზარეთ, იმპერატორ თეოდოსეს დროს აგებულ მაღალ კედლებზე ავბობღდით და მათ ოქროს რქის სანაპიროსკენ ჩამოვუყევით. ბუკოლეონის სასახლის ნანგრევები კონსტანტინოპოლის აღმოსავლეთ კედლების გადაღმაა განთავსებული, დღეს იგი ადგილობრივი მათხოვრებისთვის ღამისსათევად ამოჩემებული ადგილია.

სტამბულში კონსტანტინოპოლს სრულიად წარმოუდგენელ ადგილებში წააწყდებით. მარსიანეს სვეტი, ხორას ფრესკები, თეოდოსის ფორუმის ნანგრევები, პამაკარისტოსის, პანტოკრატორის, წმ. თეოდორეს თუ სხვა მრავალი ეკლესია ერთი შეხედვით ამოვარდნილია თურქული გარემოდან, თუმცა ერთიანობაში იგი განუყოფელია სტამბულის კოლორიტისთვის. კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო ფენერის უბანში მდებარეობს, რადგან თავის დროზე 1453 წლის შემდეგ აქ დაიდეს ბინა ქალაქში დარჩენილმა ბერძნებმა. მათ ფანარიოტები ეწოდათ და მოგვიანებით მნიშვნელოვნად განსაზღვრეს ოსმალური იმპერიის ბედი. ორ ერს შორის ანტაგონიზს შედეგად ის მოჰყვა, რომ 1960-იანებში ბერძნების უმეტესობა განიდევნა მშობლიური უბნიდან. თავად კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს შენობა მაღალი კედლებით შემოზღუდული კომპლექსია, რომლის მთავარი შემოსასვლელი ჩაქოლილია და არასდროს იღება პატრიარქ გრიგორი მეხუთის მოსაგონრად. აქ იგი ღალატის ბრალდებით 1821 წელს ჩამოხრჩვეს, რადგან თანამემამულეებს დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლისკენ მოუწოდებდა.

დღეს ალბათ სტამბული არის ერთადერთი ქალაქი, სადაც დროში მოგზაურობაა შესაძლებელი. სწორედ აქ მდებარე დროის პორტალებიდან თქვენ შეძლებთ დაბრუნდეთ შუა საუკუნეებში და იხილოთ ის ძველი კონსტანტინოპოლი.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ: ვენა

ჩეხეთი-ავსტრიის საზღვრის გადაკვეთამ ‘ყოფიერების აუტანელი სიმსუბუქე’ გამახსენა, როდესაც მთავარი პერსონაჟები ერთად გაურბიან პრაღის გაზაფხულს. ვენაში პირველად ფეხი ლოგიკურად ავტოსების გაჩერებაზე, გარეუბან ერდბერგში მომიწია. აქედან თავაუღებლად მეტროთი იმგვარად წამოვედი ქალაქის ცენტრისკენ, თითქოს მთელი ცხოვრება ვენის ტრანსპორტის ამ საშუალების გარდა არაფერს ვცნობდი. არ ვიცი დამებედა თუ არა, მაგრამ უკვე მეორედ შეუგნებლად ქალაქის მუზეუმების უბანში ვდებ დროებით ნავსაყუდელს. წინა პოსტებშიც მოგახსენებდით სხვადასხვა ქალაქებში ამოჩემებული ქუჩების შესახებ (ვარშავა – კოზია, პრაღა – ნერუდოვა და ჩერტოვკას ჩაყოლება, ვილნიუსი – კაზიმიერა, რიგა – ელიზაბეტესი, ტალინი – ტოომპეას ბორცვი, ბერლინი – ფრიდრიხშტრასე, სტოკჰოლმი – სტრანდვაგენი, ტარტუ – რუუტლი, თბილისი – იცოცხლეთ იმდენია), ვენაში კი გამიმართლა და სწორედაც, რომ ამოჩემებულ ადგილას გავჩერდი, იოზეფშტადტში, ლანგე გასეს 22-ში. იოზეფშტადტი ვენის ყველაზე პატარა უბანია, მხოლოდ ერთ კვადრატულ კილომეტრზე გაშენებული. იგი ხმაურიანი ცენტრის გვერდით, სიმშვიდეში, ნამდვილ არქიტექტურულ ოაზისსა და ვენელთა საყვარელ კაფე ‘ეილსში’ ჭიქა ყავაზე გეპატიჟებათ. ასე მგონია, ზამთრის იმ უჩვეულოდ თბილ დღეებში აქედან ფეხიც რომ არ გამედგა, არანაკლები წარმატებით შევიგრძნობდი ვენის სულს (Wiener Blut). აქ მივხვდი, თუ რატომ უყურებენ ვენელები ზევიდან პრაღელებს. აქაური ამპარტავნული გადმოსახედიდან, პრაღელები მოჩანან ყოფილ კომუნისტ, სლავ, ლუდით გაჭყიპულ, ხმაურიან, უგემოვნო იოჟი სპაჟი ხალხად, რომელთაც ევრო ჯერ არ ღირსებიათ. სასტუმრო ვენაში ტრადიციულად ძვირი სიამოვნებაა, ამიტომ დავთანხმდი პრაღაზე ნაკლებად კომფორტულ ნომერს – ერთ პატარა ძველებურ ოთახს, საიდანაც ხედი პირდაპირ რატჰაუსს (ვენის მუნიციპალიტეტის შენობის) წვერს უყურებდა. დამღლელი დღის შემდეგ მის ცქერაში და იოზეფ უმცროსის მუსიკის ფონზე ჩაძინება ერთი სიამტკბილობაა, თავი თაგუნია რემი გგონია ‘რატატუიდან’, როდესაც ეიფელის კოშკს გაცისკროვნებული თვალებით შესცქერის.

ზემოთნახსენები ყავა არის ერთადერთი სიკეთე, რაც თურქებს 1683 წლის ლეგენდარული ალყის შემდეგ დარჩათ. პირველ დღეს პრაღიდან ნამგზავრს ბევრი სიარულის თავი ნაკლებად მქონდა და იქვე მეზობლად კუნსტჰისტორიშეს მრავალნაქები მუზეუმის მონახულება გადავწყვიტე. უნდა გამოვტყდე, რომ ორიენტირებაში გვარიანად წავისუსტებ და ჯერ კიდევ უცნობ ქალაქში რუკა რომ წამართვათ, იგივე ბოროტება იქნება, რაც ღრმა ‘აჩკარიკს’ ჩალოკოკინებული სათვალე გაუტეხოთ. ორი ნაბიჯის გავლის ნაცვლად, საპირისპირო მხარეს ავიღე გეზი და სულ უფრო დავშორდი ცენტრს. ვენა მეტად კომპაქტური ქალაქია, აქაური გარეუბნებს თუნდაც პარიზულ ბანლიოებს არც შეადარებ, თუმცა თვალში საცემია ერთი ტენდენცია – რაც უფრო შორდები ქალაქის ცენტრს, მით უფრო იზრდება საშაურმეების და სპორტ(ი)ულებში გამოწყობილი თურქების თუ არაბების რიცხვი. თითქოს, რადგან შორეულ 1683-ში ზარბაზნებით ვერ აიღეს ვენა, ახლა საშაურმეებით ცდილობენ იმავეს. დაე, დამიძახონ მე ქსენოფობი და რასისტი, მაგრამ ელეგანტურ ვენას ყველაზე მეტად არ უხდება ის, რაც ბერლინში კროიცბერგის რაიონში უკვე ჩვეულ ამბად გადაიქცა. იმ მომენტში შემძულდა საშაურმე და არ ვიცი, რა უნდა მოხდეს, მოშიებულმა მას რომ მივაშურო (გორგილ!).

ვენა არაა ტურისტებისთვის განკუთვნილი ქალაქი პრაღისგან განსხვავებით, სადაც ყველგან მესმოდა რუსული, იტალიური, ესპანური, ჩინური, იაპონური, (ფინანსთა სამინისტროსთან ’კასტუმიანი’ ჯიგრებისგან სომხურიც კი). ავსტრიის დედაქალაქში თითქოს ყველამ იცის გერმანული. შავგვრემანი აშკარად აღმოსავლური გარეგნობის ახალგაზრდა გოგონების გერმანულის მოსმენისას, სულ მარჯან სატრაპი და მისი პერსეპოლისი მიდგებოდა თვალწინ. ტურისტებისგან განსხვავებით, ჯგუფის თანხლებით არ დავდივარ, ფოტოაპარატი კისერზე არ მაქვს მოგდებული და ყოველი შენობის მხარეს თითს არ ვიშვერ, ამიტომ აქაურებისგან ცოტა რთული ხდება გარჩევა. ამის გამო, არ მიკვირდა, როცა გერმანულად მომმართავდნენ. შილერის ძეგლთან სულს ვითქვამდი და ქალაქის მონახულების შემდეგ გეგმებს ვაწყობდი, ერთი ჩინელი ტურისტი რომ მომიახლოვდა და მარია-ტერეზია-პლატცის მისწავლა მთხოვა. ეს ადგილი ვეჭვობ ყველაზე უკეთ ვიცოდი იქ მდებარე მუზეუმების გამოისობით და ტურისტს ადგილმდებარეობის ლამის 3D პანორამა შევუქმენი სხაპასხუპით მოყოლილი მინი-ისტორიის თანხლებით. სამშობლოში ჩასული ალბათ მოყვება, თუ როგორ კარგად იციან აქაურებმა ნებისმიერი შენობის თუ მოედნის წარსული.

იმპერიული ვენის და ქალაქის ცენტრის (ინნერშტადტი) უმთავრესი ნაგებობების (სამეფო ოპერა, თეატრი, პარლამენტი, რატჰაუსი, ჰოფბურგის ზამთრის სასახლე, ფრეიუნგის ჭიშკარი, კარლსკირშეს ეკლესია, მუზეუმების კვარტალი, კარლსპლატცის პავილიონები) მონახულება წარმოუდგენლად დიდ დროს არ მოითხოვს, რადგან იმპერატორ ფრანც იოზეფის დაგეგმარების წყალობით ისინი ერთ წრეს (რინგს) არ სცილდებიან. სტეფანსდომის უძველეს კათედრალთან, გრაბენის ჭაღებიან ქუჩაზე, საიდანაც ზოგადად სათავეს იღებს ქალაქის ისტორია, შუასაუკუნეების, უფრო ზუსტად კი, ცხენის სუნი იგრძნობა. ეს გადაადგილების ახალი და ამასთან ერთად კარგად დავიწყებული ძველი საშუალების – ფიაკრის – დამსახურებაა. შიდა ქალაქის გარეთ არის მოწყობილი სამეფო კარის საზაფხულო სასახლეები – შონბრუნი და ბელვედერი. შონბრუნში მისვლისას სასახლეში მხოლოდ რამდენიმე ოთახში შევიხედე და ძირითადად პარკში სეირნობით შევიქციე თავი. კაცია და გუნება, პრაღაში იოზეფოვის ებრაელთა საფლავების ცქერას არ დაგზარდით და ჰაბსბურგთა საიმპერატორო საკუთრებების მონახულება კი შემეზარა. მაინც არასოდეს მიყვარდა სხვისი პირადი ნივთების თვალიერება, გნებავთ მირონცხებულებისაც. ზემო ბელვედერის სასახლე კი სიღრმისეულად შევისწავლე, განსაკუთრებული მიზეზიც მქონდა – აქ ბრძანდება გუსტავ კლიმტის ცნობილი ‘ივდითი’ და ცხადია, ‘კოცნა’. ისე კი, მათ გარდა, ეგონ შილეს, კლოდ მონეს, მანეს, პისაროს და ვინსენტას ტილოებიც. მუზეუმზე საუბარი სრული არ იქნება კუნსჰისტორიშეს გარეშე, რომელსაც მეორე დღეს საბოლოოდ მივაღწიე. მგონი პირველად ჩემს ხელთ არსებულმა დრომ და დამოუკიდებლად ყოფნამ ტილოების სიღრმისეულად ჩაწვდომის საშუალება მომცა, რომლის სრულად გამოყენებასაც ბოლომდე შევეცადე. ყველა ნანახი მუზეუმიდან, ვენის კუნსტჰისტორიშე არის ყველაზე … იმპერიული, ფრანც-იოზეფის დროს აგებულ სასახლეში დაგეგმარებული, კლიმტის დეკორაციებით და მისი გემოვნებით მოწყობილი. ბრეიგელის ტილოები საბოლოოდ დავაკომპლექტე ‘ბაბილონის კოშკის’, ‘გლეხთა ქორწილის’, ‘მონადირენი თოვლში’ და კიდევ რამდენიმეს ხილვით. და ცხადია ვერმეერი, თავისი ‘მხატვრის სახელოსნოთი’, ზურგით რომ არის გამოსახული და ამოუხსნელ ენიგმას გვთავაზობს. ველასკესმა სიცოცხლის ბოლოს მგონი 3D მხედველობა შეიძინა, კარგად შეხედეთ ინფანტა მარგალიტას პორტრეტს და დამეთანხმებით. ერთი არჩიმბოლდო თავისი ხილ-ბოსტნეულობითურთ, მაინცდამაინც იმ დროს, მილანში გაქცეული დამხვდა, საგანგებო გამოფენაზე. სამაგიეროდ ადგილზე იყვნენ დიურერი, კრანახი, ჰოლბეინი, ვან ეიკი, ვან დეიკი, კარავაჯო, ტინტორეტო, ვერონეზე, ლორენცო ლოტო (ეს უკანასკნელი ყოველთვის რჩებათ ხოლმე ჩამონათვალისას), რაფაელი, რიბერა, რუბენსი, რემბრანდტი და კიდევ სხვანიც.

ვენა არაა მხოლოდ შტრაუსის ვალსებით და ყავის სახლებით მოფენილი ქალაქი. მთელი ცივი ომის მანძილზე ეს იყო ჯაშუშების დედაქალაქი და 1955 წლამდე ბერლინივით ოთხ სექტორად დაყოფილი. ‘ვენა აღარასოდეს იქნება იმგვარი’ – თითქოს დანანებით წერდა გრემ გრინი ‘მესამე კაცში’, რომლის მოქმედება ნაომარ ვენაში მიმდინარეობს და მისი ადაპტაცია ნუარის ჟანრის კლასიკად ითვლება. აქედანვე მოგახსენებთ, რომ ამ ფილმის მიმართ გარდარეული სიყვარული მაქვს და დაუსრულებლად შევძლებ მასზე საუბარს, განსაკუთრებით ორსონ უელსის ნაძირალა პერსონაჟ  ჰარი ლაიმზე. იგია ფილმის მთავარი ანტაგონისტი და სულ სამ შთამბეჭდავ სცენაში ჩნდება, ერთ-ერთ მათგანში კი ეშმაკის ბორბალის ფონზე დაუვიწყარ ‘გუგულის საათის’ სიტყვას წარმოთქვამს. პრატერის ატრაქციონებს და იქ მდებარე ბორბალს, ფილმის და დიდი ორსონის ხათრით ვესტუმრე, არ შემეძლო ვენიდან ამ ადგილის უნახავად წავსულიყავი. ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, რომ ის ვენა კვლავაც დიდხანს იარსებებს. ჰოფბურგის სასახლის კომპლექსში შეღამებისას რომ მოხვდეთ, იქაურობა ერთ უდაბურ ადგილად მოგეჩვენებათ, ყოველ მოფარებულ თაღში კი თითქოს ჰარი ლაიმი იცდის და მის ფეხებთან კატა თათებს ილოკავს.

თქვენ თუ ფიქრობთ ამ პოსტს მკითხველისთვის ვწერდე, შემცდარხართ. ამისთვის მე ჰარი ლაიმივით ზედმეტად ეგოისტი ვარ. ვენის ქუჩებზე და მის მოქალაქეებზე პოსტის წერა და შემდეგ მისი კითხვა მცირე ხნით იქ მაბრუნებს, ეს ხომ ისეთივე სასიამოვნოა, როგორიც თავად ვენაა.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ: პრაღა, II

(ნაწილი მეორე)

ქალაქის ერთ ნაწილს მეორესთან ისტორიულად ერთადერთი ხიდი, ნახევარი კილომეტრის სიგრძის კირხსნარში შერეული კვერცხისგულით ნაგები კარლის ხიდი (კარლუვ მოსტ) აკავშირებდა. დღეს იგი ფეხით მოსიარულეთათვის არის განკუთვნილი და მასზე გავლისას ქუჩის მუსიკოსები თქვენს შესაფერის განწყობაზე იზრუნებენ. განსაკუთრებით გადატვირთული სეზონის დღეებში აქა-იქ ჯიბგირებიც გამოერევიან ხოლმე. ხიდით მოსტეცკას ცნობილ ქუჩაზე გადახვალთ, რომელიც თვალს იპყრობს ლამის ხელუხლებლად შემორჩენილი რენესანსის და ბაროკოს პერიოდის არქიტექტურით. ქალაქის ამ ნაწილს პატარა უბანი ‘მალა სტრანა‘ ეწოდება და აქ ჩემი ამოჩემებული ადგილი, მოსტეცკას ქვევით ჩაყოლებაზე მდებარეობს. ვლტავას შენაკადი ჩერტოვკა (‘ეშმაკის ნაკადული’) აქ მდუმარე სახლებში ჩაკარგულ კუნძულ კამპას წარმოქმნის და მიმდებარე ტერიტორიას ‘პრაღის ვენეციის’ ზედწოდებას ანიჭებს. ეს ადგილი ტურისტებისთვის ჯერ კიდევ ფარული განძია და ამ მყუდრო ადგილას პრაღელებს უყვართ ბავშვების გასეირნება. პრაღაში რომ მეცხოვრა, დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ, რომ ამ ადგილის ხშირი მესტუმრე შევიქმნებოდი. აქედან მალტის რაინდების მოედანს ავუყევი ზევით, სადაც ერთი ხოჭოს გამოსახულებიანი კედელი მეგულებოდა. თუმცა ზუსტად არ ვიცოდი მისი ადგილმდებარეობა და ის-ის იყო ხვალისთვის ვდებდი მის მონახულებას, როდესაც თვალის ორბიტას უცნაური ბრჭყვიალა ფერები ეუცნაურა. თავი ავწიე და
დავინახე გრაფიტის ჟანრში მისთვის დამახასიათებელ სათვალეში გამოწყობილი კაცის პორტრეტი. ჯონ ლენონის კედელს რამდენიმე ფოტო გადავუღე, მათი გადიდება და წარწერების ამოკითხვა ბოლო ხანებში ჩემს გართობად გადაიქცა. რას აღარ იპოვით იქ, ალბერტ აინშტაინის სიტყვებსა თუ ჩაკ პალანიკის შემოქმედების თაყვანისმცემელთა ხმამაღალ განცხადებას: In Tyler We Trust.

მხოლოდ პრაღაშია შესაძლებელი ვენეციიდან რამდენიმე წუთში პირდაპირ პარიზის შუაგულში ამოყოთ თავი. კამპას კუნძულის დასავლეთით, კარმელიტების ქუჩების გადაღმა, შემაღლებულ ბორცვზე პეტრინის პარკია მოწყობილი. ბორცვის სათავეში მოხვედრა ფუნიკოლიორითაც არის შესაძლებელი, რომლის საბოლოო გაჩერება ‘ნებოჟიჟეკიდან’ ქალაქის საუკეთესო ხედები იშლება. პეტრინის პარკის ნამდვილი მარგალიტი ეიფელის სრული ალი-კვალი ოქტაგონალური სათვალთვალო კოშკია, თუმცა იგი სიგრძეში (60 მეტრი) ორიგინალის მეოთხედს თუ შეეტოლება. პრაღის ამ ნაწილში შეიძლება გაგიკვირდეთ და ციყვიც შემომხვდა.

მალა სტრანადან პრაღის ციხე-სიმაგრეში (ჰრადში) ასასვლელად ნერუდოვას ვიწრო ქუჩა უნდა გაიაროთ, ჩემი მეორე ამოჩემებული ადგილი პრაღაში ჩერტოვკასთან ერთად. 1770 წლამდე ბოჰემიის დედაქალაქში ყოველ სახლის კარებს საკუთარი უნიკალური ჰერალდიკური ნიშანი ამშვენებდა. მხოლოდ ნერუდოვაზე დაკვირვებული თვალი ახლაც შეამჩნევს წითელ არწივს, ოქროს ნალს, სამ ვიოლინოს, მწვანე ლობსტერს, თეთრ გედს. სწორედ ნერუდოვაზე შემემთხვა ყველაზე დასამახსოვრებელი ამბავი ჩეხეთში. შორიდან დავიწყებ და მოგახსენებთ, რომ სუვენირების შეძენას ცენტრისგან მოშორებით ყოველთვის ადგილობრივთაგან ვარჩევ ხოლმე. ნერუდოვაზე მდებარე მყუდრო მაღაზიის გამყიდველიც ამ პრინციპით ამოვარჩიე, თან პირველი შეხედვისთანავე მის მიმართ კეთილგანწყობით განვეწყვე. ლუდის კათხის შერჩევის პროცესში ჩვენს შორის გამართული ტრივიალური საუბრის შემდეგ, მასში უკმაყოფილება შევნიშნე. როდესაც მხოლოდ თავაზიანობის გამო ვკითხე, რამე ხომ არ აწუხებდა, მოულოდნელად მომიტრიალდა და შემეკითხა, ცხოვრებაში პრობლემა თუ მქონდა. ამაზე ცოტა არ იყოს და გავხალისდი, მივუგე, რომ ცხოვრებაში პრობლემა ყველას ჰქონდა და ეს ხდიდა კიდეც მას საინტერესოს. თავის მხრივ აღელვებულმა მომახალა, რომ კაცების მხრიდან ცხოვრებაში დაუსრულებელი უსიამოვნების გარდა არაფერი ახსოვდა და მირჩევდა, წავსულიყავი რომელიმე დისკოთეკაზე, გამეცნო მშვენიერი გოგო და წუთიერი თავდავიწყება მეპოვნა. მივხვდი, რომ სხვასთან ლაპარაკით გულიდან დარდის შემსუბუქება სურდა და ამიტომაც ხელი არ შემიშლია მისი მონოლოგისთვის. შემდეგ ტირილნარევი ხმით მომიგო, რომ ქალიშვილიც და სიძეც პერიოდულად ეწვეოდნენ ხოლმე მას, მაგრამ მაინც ეს არაფერს ცვლიდა. ამ არეული საუბრიდან ის დავასკვენი, რომ ქმრისგან და ოჯახისგან მიტოვებული საოცრად მარტოსულად გრძნობდა თავს და მზად იყო თავისი გასაჭირი სრულიად უცნობი ადამიანისთვისაც კი გაეზიარებინა, რომელიც ჩემდა ბედად მარტოდ მოხეტიალე მოგზაური აღმოჩნდა.

პრაღა კაფკას ქალაქია. იგი ნერუდოვას აყოლებაზე ჰრადჩანის უბანში ცხოვრობდა, ზლატა ულიჩკაზე. თავიდან მიკვირდა, როგორ ბინადრობდა ასეთი სულის ადამიანი გრანდიოზული წმინდა ვიტუსის კათედრალის, სამეფო სასახლის, დალიბორის კოშკის, შვარცენბერგის, შტერნბერგის თუ სხვა მრავალი სასახლის გარემოცვაში. ამ ქუჩაზე მოხვედრისას, ყველაფერი ცხადი გახდა ჩემთვის. მიუხედავად ასეთი მეზობლებისა, ცეროდენა ზლატა ულიჩკაზე ისეთივე სიწყნარეა, როგორც წინა საუკუნის დასაწყისში. ქუჩას სახელწოდება იმ ცრურწმენიდან შერჩა, რომლის მიხედვით აქ ადრე მეფე რუდოლფი ალქიმიკოსებს დაუღალავად ამუშავებდა ოქროს სუბსტანციის მისაღებად. მეზობელ ქუჩა ‘ნოვი სვიატზე’ გავლისას ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, რომ აქაურობას ფოსტალიონის გარდა არც არავინ აკითხავდა.

კაფკა მდინარე ვლტავას საპირისპირო ნაპირას, ახალ ქალაქში (ნოვე მესტო) მუშაობდა, ვენცესლავის მოედანთან მდებარე ‘ასუკურაზიონი ჟენერალის’ შენობაში, სადაზღვევო კომპანიის კლერკად. ყველაზე მეტად ალბათ უფრო ამ მოედანზე იწერებოდა პრაღის ისტორია. კარლ IV-ის დროს აქ ცხენის ბაზრობა იყო გამართული, 1968 წლის გაზაფხულზე აქ იდგნენ საბჭოთა ტანკები და შემდეგ წელს სტუდენტმა იან პალახმა პროტესტის ნიშნად აქ დაიწვა თავი. 1989 წელს ხავერდოვანი რევოლუციისას ასობით ათასი მოქალაქის წინაშე, ალექსანდერ დუბჩეკი და ვაცლავ ჰაველი ხელჩაკიდებულები ერთად გადმოდგნენ ერთ-ერთი შენობის აივნიდან. დღევანდელ დღეს კი, გვიან ღამით წმინდა ვენცესლავის მოედანი თბილისის გმირთა მოედანს ემსგავსება და საეჭვო რეპუტაციის ქალბატონთა თავშეყრის ადგილს წარმოადგენს. ნოვე მესტო ლუდის ნამდვილი მექაა. მთელი დღე ხეტიალის შემდეგ ერთი სიამოვნებაა უცნობილეს ლუდხანა ‘უ ფლეკუში’ მხოლოდ აქაური პივოვარის მიერ 1499 წლიდან წარმოებული შავი ლუდის ‘ფლეკუსკეს’ გამოცლა. ლუდხანებშიც ძველებური სული და გარემო ისევაა შემორჩენილი, თითქოს იქით კუთხეში ყოჩაღი ჯარისკაცი შვეიკი კვლავ ანცვიფრებს თანამეინახეთ თავისი დაუჯერებელი ამბებით, აქაურობის მკვიდრთ კი შემოსვლისთანავე ეცოდინებათ შენი ავან-ჩავანი – საიდან მოდიხარ, ვინ ხარ, სად მიდიხარ. აქ ყველა ერთმანეთის მეგობარია, რადგან საკრალური სიტყვის ‘ლუდის’ სიყვარული გაერთიანებთ.

პრაღაზე პოსტის დასრულებისას ისეთივე სასიამოვნო დაღლილობას ვგრძნობ, როგორც მის ქუჩებში ერთი დამღლელი დღის შებინდებისას. ამიტომ ახლა ისევე მოვიქცევი, როგორც მაშინ – წავალ და ლუდს მივეძალები.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ: პრაღა, I

(ნაწილი პირველი)

იმ დედაქალაქებიდან, სადაც ვიმოგზაურე, ყველაზე ოქროსფერი მოგონებები პრაღიდან გამყვა. აქ სამი დღე დავრჩი და თითოეული დღის მიწურულს ვრწმუნდებოდი, კიდევ უფრო რომ მიყვარდა ეს ქალაქი. შევეცდები გავაღვივო ნაკვერჩხალი და გავიხსენო გარდასული დღეები, თუმცა გონება ალბათ ყოველთვის ქვეცნობიერად მამხილებს და წამომაყვედრის, რომ პრაღა უკეთესს იმსახურებს. მისი მოგონებების აღწერა შრომატევადი პროცესია, ვშიშობ ვაითუ რაიმე გამომრჩეს და სადღაც ხვეულებში ღრმად ჩამეკარგოს. შესაბამისად პოსტის დაწერას ისევე მივუდგები, როგორიც ქალაქის დათვალიერებას – უბან-უბან შევუყვები.

დავიწყებ იმ უბნით, საიდანაც ყოველი ჩემი დღე იწყებოდა და შემდეგ მთავრდებოდა. ადგილი, სადაც დროებით დავიდე ბინა, იყო ჟიჟკოვი, დღეს გაკეთილშობილი პრაღელი ძველი ბიჭების თავშეყრის ადგილი. რამდენიმე საუკუნის წინ აქ არსებულ ველზე, ჩეხების ეროვნულმა გმირმა ცალთვალა იან ჟიჟკამ დიდი უბედურება შეამთხვია საღვთო რომის იმპერატორ სიგიზმუნდის მხედრობას და სანაცვლოდ უზარმაზარი ცხენოსანი მონუმენტიც დაიმსახურა. XX საუკუნეში ეს ადგილი პრაღის ბოჰემურობის შემადგენელი ნაწილი გახდა და როგორც აქაურებს უყვართ თქმა, მთელ მსოფლიოში ერთ სულზე ყველაზე მეტი ლუდხანა აქ მდებარეობს. ჟიჟკოვის უმთავრესი ღირსშესანიშნაობა სრულიად ჩეხეთის ყველაზე საძულველი შენობა – სატელევიზიო ანძაა, რომელიც კომუნისტების პერიოდში თავისუფალ ხმას ახშობდა. აგრეთვე აქ მდებარეობს ებრაელთა ახალი სასაფლაო, რომლის გამორჩენას და არმონახულებას ჩემს თავს დიდი ხანი ვერ ვაპატიებ, რადგან აქ ორმოცი წლის ასაკში უხმაუროდ ახლობლებმა დაკრძალეს ფრანც კაფკა. ჟიჟკოვში, სეიფერტოვას ვიწრო ქუჩაზე გავჩერდი, სასტუმრო თაბორში, ისეთ ადგილას, ტრამვაის მძღოლი გზას რომ გითმობს ფეხითმოსიარულეს. აქედან სულ რაღაც 15 წუთში აუჩქარებელი ნაბიჯით ძველი ქალაქის აღმოსავლეთ კარიბჭეს მიადგებით და პრაღის სტარე მესტოში შეაბიჯებთ. ევროპის აღმოსავლეთს დასავლეთისგან ერთი უპირატესობა გააჩნია – სიიაფე. აქ სამი ღამით გაჩერება მეტად კომფორტულ ანსუიტ ნომერში (საუზმითურთ) იმაზე ნაკლები დამიჯდა, ვიდრე ერთი ღამე ამსტერდამის მუზეუმების ნაწილში მდებარე შედარებით ნაკლებად კეთილმოწყობილ ოთახში. მთავარი რკინიგზის და ავტობუსების სადგურებიც მოკლეებით ხუთი-ათი წუთის ნაბიჯზეა და ბევრი რომ აღარ გავაგრძელოთ, უკვე ვიცი ადგილი, რომელსაც სხვა დროსაც მივაკითხავ.

ზემოთ ნახსენები სტარე მესტო მიხვდებოდით და ძველი ქალაქის გულია. აქ მდებარე ცელეტნას და კარლოვას ქვაფენილით მოკირწყლულ ქუჩები კარლუვ მოსტის იმავე კარლის ხიდის (არამც და არამც ჩარლზბრიჯი, გულმავიწყი ტურისტებისთვის განკუთვნილი სრულიად უგვანი და უცხო სახელი) გავლით სამეფო გზას განეკუთვნებიან. დღეს მილიონობით ტურისტი შუასაუკუნეების პილიგრიმების მსგავსად იმეორებს იმავე გზას და უმეტესწილად თავს იყრის ძველი ქალაქის მოედანზე, სტარემესტსკე ნამესტიში. ყოველი საათის შესრულებისას, უამრავი ხალხი, უმეტესწილად უცხოელები, იკრიბება ქალაქის რატუშის წინ და ასტროლოგიურ საათს შესცქერის. როგორც ამბობენ, XV საუკუნეში დამკვეთებმა სამუშაოს ანაზღაურების ნაცვლად საგანგებოდ დააბრმავეს მისი შემოქმედი უბრალო მესაათე ოსტატი იან ტაბორსკი, რათა მეორედ ასეთი მშვენების შექმნაზე აღარ ეფიქრა. საათი სამ დროს – ძველ ბოჰემიურს, თანამედროვეს და ბაბილონურს გვიჩვენებს. ეს უკანასკნელი შესაბამისი თანავარსვლავედის მიხედვით ზეციური მნათობების მოძრაობის დაკვირვებას გვთავაზობს. მის მაღლა ყოველ საათში კურანტების მუსიკის ფონზე, თორმეტი მოციქულის პროცესია იწყება, რომლის დასასრულისას მამლის ყივილი მოისმის. თავიდან ლამის ყბადაბჩენილი მონუსხული ვუცქერდი მთელ ამ რიტუალს და მიკვირდა იმ ადგილობრივი პრაღელების, რომლებიც გულგრილად ჩაუვლიდნენ ხალხის ბრბოს და საათს ზედაც არ შეხედავდნენ. პრაღაში ვოიაჟის უკანასკნელ საღამოს, ძველი ქალაქის დასავლეთ კარიბჭიდან შინ მიმავალს ჰარე კრიშნას ძახილით ხმაურიანი პროცესია წარმიძღვა. მაშინ უკვე ძირისძირობამდე შესწავლილი მქონდა თითქმის ყველა აქაური შენობა და აქაურობისთვის ყველაზე უჩვეულო მუსიკამ ღრმად შემაზიზღა ტურისტული სენი. რამდენიმე წუთი ეკლდა რომელიღაც საათის შესრულებას და ტრადიციულად ბრბო მის სიახლოვეს მოქუჩულიყო, ამრეზით მომავლე თვალი იქაურობას და სასწრაფოდ გავეცალე. საბედნიეროდ, თბილისს კიდევ დიდხანს არ დაემუქრება ეს ტურისტული დასნებოვნება და ვერცერთი გზამკლევი ვერაფრით შეისწავლის მის ძველ მიხვეულ-მოხვეულ ქუჩებს.

თუ სტარე მესტოს ხმაური თავს მოგაბეზრებთ, ზევით ვლტავისკენ აუყევით ქუჩებს და ებრაელთა ყოფილ კვარტალში, წყნარ იოზეფოვში მოვხვდებით. თუ ადრე ეს ადგილი გამოცალკევებულ გეტოს და ანტი-სანიტარიის ბუდეს წარმოადგენდა, დღესდღეობით იგი ქალაქის განუყოფელი ნაწილია დამახასიათებელი არტ-ნუვოს დეკორებით. შემთხვევით აქ გადავაწყდი ერთ-ერთ ძეგლთან მოპოზიორე სერგი კაპანაძეს მეუღლითურთ, საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილეს და ადამიანს, რომელიც ნახევარ წელში ჩემს საბაკალავრო ნაშრომს გაასწორებს. შესაბამისად, მე ყოველთვის მჯეროდა, რომ ჟენევის მოლაპარაკებები უკვალოდ არ ჩაივლის და ადრეთუგვიან ქართული დიპლომატიის თვალსაჩინო მიღწევებსაც მოვიმკით (მოგეხსენებათ, რომ მეგრელი ვარ წარმოშობით და შემარგეთ ბოლო წინადადება). ორმხრივი გაკვირვების და რამდენიმე თბილი სიტყვის გაცვლის შემდეგ გავაგრძელე მსვლელობა იოზეფოვის შუაგულისკენ. აქ ებრაული კოლორიტი დღესაც ცოცხალია და სინაგოგების კედლებიდან მომავალი გალობა ძველ პოგრომებს შეგვახსენებს. ებრაელთა ძველი სასაფლაო გეტოს აუტანელი პირობების გამოისობით იმდენად ნამცეცა ტერიტორიაზე განთავსებული, რომ საფლავები სიღრმეში თორმეტამდე ფენად არის ერთი მეორეზე მიჯრით მიწყობილი. საფლავის ქვებზე ამოტვიფრული სიმბოლოებით შესაძლებელია დასაფლავებულის გვარის დადგენა, მაგალითად ორი ხელის მტევანი კოენებს აღნიშნავს, ირემი ცვაის ან ჰირშის ოჯახს, ბატი თუა, მაშინ ეჭვგარეშეა რომელიმე განსი მარხია. როდესაც ვერც ჩემმა სტუდენტურმა შეღავათებმა გაჭრა, სასაფლაოს მონახულება არცთუ მცირე ბაჟის გადახდად დამიჯდა. იქიდან გამოსულმა ძველმანებში თორის მინიატურული სათითე აღმოვაჩინე და გამყიდველს ვერცხლის კრონები სულ სათითაოდ მუჭში ჩავუთვალე. იქვეა აღმართული ევროპაში უძველესი XIII საუკუნის სინაგოგა, რომლის კედლებში, როგორც ჰყვებიან, რაბინი (რაბაი) ლოევი თიხისგან შექმნილ არსება გოლემს მალავდა. ჟიდოვსკა რადნიცეს ანუ ებრაული რატუშის თავზე განთავსებული ციფერბლატით საათს ნამდვილად ვერ გაასწორებთ იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ იგი ტრადიციულად უკუღმა ტრიალებს.

მიმოსვლა ევროპის გულისკენ: ვარშავა

ნახევარი წლის წინ ვერც კი შევბედავდი იმაზე ფიქრს, რომ ერთხელაც მარტო გადავწყვეტდი ერთი მოგზაურობის დროს ხუთი სახელმწიფოს დედაქალაქის მონახულებას. მანამდე საქართველოს ფარგლებს შიგნით არათუ მარტოს არ მემგზავრა ქალაქიდან ქალაქში, არამედ არასოდეს მქონდა შეძენილი ტრანსპორტის ბილეთიც კი. ერთი ძველი გამოთქმის არ იყოს, ‘დრონი იცვლებიან, ჩვენც მათთან ერთად’. როდესაც შემდეგ ათ დღეში გადაადგილებისთვის აუცილებელი ბილეთები, დაჯავშნილი სასტუმრობის სია, სხვადასხვა ქალაქების რუკები თუ გეგმები მოვიმარაგე, სამოგზაურო ჩანთა მზადყოფნა ნომერ ერთში მოვიყვანე და წასვლის წინ კარები გამოვიკეტე, მხოლოდ მაშინ მივხვდი, თუ როგორ გავზრდილვარ მთელი ამ ხნის განმავლობაში.

მარტო მოგზაურობა რამდენიმე მიზეზის გამო გადავწყვიტე. ერთი ის, რომ ერთხელ და სამუდამოდ მსურდა დამეჩუმებინა ის ხმები, რომლებიც ამსტერდამულ იაღლიშს მახსენებდნენ. მეორეც, მარტო ყოფნისას მოქმედების შეუზღუდავი არეალი გაქვს და რომელი შესახვევიც თვალს დააინტერესებს, იქითკენ შეუხვევ. ბოლოს, ძველ ბლუზმენს მადი უოტერსს თუ დავუჯერებთ, კაცნი ვართ. სად თუ არა თვისებრივად უცხო ალაგას გამოიწვევ საკუთარ თავს და გამოცდილების შეძენას წაეხმარები.

ასე და ამგვარად დავიძარი ვარშავისკენ. პირველი ჩასვლისას მხოლოდ ღამის გათენება მქონდა გათვალისწინებული, რადგან გვიან ღამით მიწევდა ჩასვლა და მომდევნო დილას ჩემი ავტობუსი გადიოდა პრაღისკენ. ვარშავის საფუძვლიანი მონახულება აქეთკენ მობრუნებისას, დაახლოებით ერთი კვირის თავზე, მეწერა გეგმაში. როდესაც 17-საათიანი ქანცისგამწყვეტი მგზავრობის შემდეგ ვკითხე ბორტ-გამცილებელს, ოდესმე ჩავაღწევდით თუ არა აღთქმულ მიწაზე, მომიგო, რომ დანიშნულების ადგილზე ნახევარ საათში ვიქნებოდით, ისე კი, უკვე ერთი ამდენი ხანი პოლონეთის დედაქალაქში ვიმყოფებოდით. ლამის უკიდეგანო სივრცეზეა გადაშლილი ვარშავა, ევროკავშირის ერთ-ერთი ყველაზე უდიდესი ურბანული ზონა. მისი მოცულობა განსაკუთრებით დამთრგუნველი იმიტომაცაა, რომ გარეუბნებში საქალაქო ინფრასტრუქტურა გვარიანად მოიკოჭლებს და რაც ავტობუსის ფანჯრიდან ვიხილე, ღმერთმა ნუ დაგაჭირვოთ იქ მოხვედრა. ვარშავის მეტროპოლიტენი ევროპაში ყველაზე ახალ ხილია, კომუნისტებს ალბათ შეეზარათ მიწისქვეშა სამუშაოები და მხოლოდ 1995 წელს პოლონეთმა ისტორიაში პირველად თავს მისცა მეტროს ფუფუნება. ოღონდ საქალაქო ტრანსპორტის ეს სახეობა ფაქტობრივად მხოლოდ დეკორაციულ მნიშვნელობას ასრულებს, რადგან ერთადერთი ვერტიკალზე გამავალი მეტროს ხაზი არსებობს ისიც თითზეჩამოსათვლელი გაჩერებებით, ისიც ძირითადად ცენტრში (აქაურად, ცენტრუმში).

გრაფიკით ღამის თერთმეტ საათზე უნდა ჩამომხტარვიყავი ტარტუ-რიგა-ვარშავის ავტობუსიდან, თუმცა რეალურად პირველის ნახევარზე თუ დავდგი ფეხი პოლსკა რეპუბლიკა სტოლიცას მიწაზე. მივხვდი, რომ სწორედ მოვიქეცი, როდესაც გამონაკლისი დავუშვი და ღამის გასათენებლად კეთილმოწყობილი ჰოსტელი ავარჩიე, რადგან თორმეტის შემდეგ ნებისმიერი თავმოყვარე სასტუმრო წყვეტს რეგისტრაციას, კეტავს შემოსასვლელ კარებს და ჯავშნის არგაუქმების შემთხვევაში საკრედიტო ბარათიდან პირველი ღამის კუთვნილ ფულს ჩამოჭრის. ჰოსტელი კი თუ დაკეტილი დაგხვდა, უკანასკნელი საშუალების სახით (Ultima Ratio Regis) კარებს ბრახუნით ჩამოხსნი, ყვირილს მორთავ და ვინმე გამოგხედავს.

ღამის პირველის ნახევარია, ვარშავაში ვარ, უფრო ზუსტად კი ავტობუსების სადგურ ‘ზაჰოდნიაში’. ბალტიისპირეთისგან განსხვავებით, რომელიც თოვლით თეთრად გადაპენტილი დავტოვე, აქაურობა ტალახში ამოგანგლულ ერთ ვეება რკინა-ბეტონის კონსტრუქციას წააგავს. სადგურის შენობა ცხადია დაკეტილია, შესაბამისად იქ მოწყობილი კიოსკიც დახურულია. ბანკომატი ამ ღვთისგან მოვიწყებულ ადგილას ვეჭვობ სამი კილომეტრის რადიუსშიც არ იქნება. სადგურთანაც დიდი ხანი გაჩერება არაა რეკომენდირებული, რადგან პოლონეთში ეს ადგილი ადგილობრივ ლოთებს ანდამატივით იზიდავს. ჯიბეში არცერთი ზლოტი თუ გროში (აქაური ხურდა ფული) არ მიგდია, ისღა დამრჩენია ფეხით გავუყვე გზას ცენტრში მდებარე ჰოსტელისკენ. ვიცი, რომ იეროზელიმსკის პროსპექტზე ვარ, სადაც ოდნავ მოშორებით ქალაქის ცენტრში ვარშავის სიმბოლოდ ქცეული კულტურის და მეცნიერების ლამის ცად აზიდული სასახლე მდებარეობს. როგორც ამბობენ, ვარშავაში ვერ დაიკარგები, რადგან მისი წვერი ორიენტირად დაგეხმარება. თუმცა ისეთი უკუნეთი ღამეა და ზედ ბურუსი ჩამოწოლილი, რომ სტალინის აშენებული ‘რუსული ტორტი’ ჰორიზონტზე საერთოდ არ მოჩანს.

ამ უშველებელ ქუჩაზე სრული სიწყნარეა, ძეხორციელის ჭაჭანება არაა, აქა-იქ მობარბაცე სილუეტებს თუ შენიშნავთ ოდენ. გზად შემხვედრი ბანერები თითქოს აქაურად მეუბნებიან ‘ტუ ნიე სტოკგოლმ’. როდესაც სწორი ნაბიჯით მომავალ სილუეტს მოვკარი თვალი, პირდაპირ მისკენ გავეშურე, რათა დავრწმუნებულიყავი, სწორ გზაზე ვიდექი თუ არა. წარმომიდგენია მისი გაკვირვება, როდესაც შუაღამით სადღაც ოჰოტას რაიონში შემხვედრი უშანკაჩამოფხატებული ადამიანი უცხო ენაზე ეკითხება, ამ მხარეს არის თუ არა მდინარე ვისლა. აი დაახლოებით, გია დანელიას ‘არ დაიდარდოში’ თურქეთიდან მომავალი ევგენი ლეონოვის პერსონაჟი – რუსის სალდათი – რომ კითხულობს თბილისი საითკენ არისო. საბოლოოდ, დაახლოებით 45 წუთში მივაღწიე განათებულ ცენტრსაც და ჰოსტელსაც, რომელიც იმღამით მეპატრონეს ღია დარჩენია მისდა გასაკვირადაც კი. როგორც ჯპს-ით გავარკვიე, იმღამით სადღაც 3,8 კმ მივლია. შეიძლება დიდი ვერაფერი და პირადი რეკორდისგანაც შორს იდგეს ამსტერდამული გამოცდილების გათვალისწინებით, როდესაც ერთ დღე-ღამეში ალბათ ქალაქის ყველა ხიდზე მომიწია ფეხის დადგმა.

იმდენად დამზაფრა ვარშავაში დარჩენის პერსპექტივამ, რომ მომდევნო დილას ლამის ხელოვნების დარგად შერაცხული დაგვიანების ჩვეულება გვერდით გადავდე და პრაღისკენ მიმავალი ავტობუსის პლატფორმაზე მთელი ერთი საათით ადრე, პირველი გამოცხადდი. იმ დილით უკვე მტკიცე ნაბიჯებით მოვდიოდი, რადგან უცხო გარემოში მოხვედრის პირველადი სიძნელე (რაც ვარშავაში განსაკუთრებით თვალშისაცემია) გამოვლილი მქონდა და ქალაქს ასე თუ ისე ვფლობდი. გულისჯიბეში ღრმად ჩაკარგული რიგული ბალზამიც გამახსენდა, აბა რატომ უნდა ჩამოვრჩენოდი აქაურებს.

პოლონეთის დედაქალაქს ხელმეორედ ერთი კვირის თავზე ვეწვიე, პრაღა-ვენის ოქროსფერი მოგონებებით დატვირთული. აქეთობისას, ბრატისლავიდან წამოვედი ავტობუსით და გზად ტატრას მთები გამოვიარე. უნდა ითქვას, რომ კომპანია Eurolines ტრადიციულად სამ ფურცელზე ბეჭდავს ბილეთებს, ადგილობრივი Eurolines Polska კი ნახევარ გვერდზე უწვრილესი შრიფტით ახერხებს იმავეს გადმოცემას. ბრატისლავა-ვარშავის და ვარშავა-ვილნიუსის ბილეთები იყო ყველაზე მინიატურული რაც მინახავს, თბილისი-საგურამოს შემდეგ, რომელზეც უბრალოდ ეწერა  რიცხვი 12. ბრატისლავაში მარშრუტის დაწყების წინ მგზავრებს (მგზავრებს რა, მე და სამ პოლონელს) კრუასანები დაგვირიგეს, პოლონეთში კი სადღაც კრაკოვთან თბილი ავტობუსიდან გადმოგვყარეს და ცივ მიკროავტობუსში ჩაგვყარეს. ამასთან ორი საათი ლოდინი მოგვიწია, სანამ კიდევ ერთი ავტობუსი მოვიდოდა, საიდანაც ერთი ხმელი მონგოლოიდი ჩვენთან გადმოსკუპდა.  ლიტვა-პოლონეთში გამართული გრაფიკის ‘სიკეთეებს’ უკვე მიჩვეული ვარ კაუნასური გამოცდილების შემდეგ, როდესაც -9 გრადუსში გათოშილი ორი საათი ველოდე აეროპორტისკენ მიმავალ ავტობუსს. როდესაც მძღოლმა ძრავა აარახრახა, ერთ-ერთმა პოლონელმა იკითხა ‘ეს ვერტმფრენია თუ მიკრო-ავტობუსიო’ (მის მიერ წარმოთქმულ მოკლე წინადადებაში ‘ჰელიკოპტერი’ და ‘მინი-ბუსი’ ერია და თუმანს მოვდივარ, თუ თარგმანში ვცდებოდე). იმ პოლონურ ქალაქებში, რომელთა გავლა და სადაც მცირე ხნით გაჩერება მომიწია ორივე გზაზე (ბიალისტოკი, ლოძი, კატოვიცე, ვროცლავი, კრაკოვი, რადომი), ქართული ყოფა გამახსენდა – თვალშისაცემი გაჭირვება ქალაქების ქუჩებში და ყოველ ორ ნაბიჯში შემხვედრი ეკლესიები (კოსტელები).

ვარშავაში ისევ იმ ჰოსტელში გავჩერდი და სიამოვნებით რეკომენდაციასაც გავუწევ – ჰოსტელი ‘ოკი დოკი’, ვარშავის ცენტრი, მარშალოვსკას და სვიეტოკრჟიშკას ქუჩების გადაკვეთაზე, დაბროვსკის ჩიხი. ნამდვილი ვარშავა ყველაზე ნაკლებადაა ზევით ნახსენები თვითმარქვია სიმბოლო – კულტურისა და მეცნიერების სასახლე. სტალინმა ალბათ კატინის ტრაგედიის ასანაზღაურებლად პოლონელ ხალხს აჩუქა მაშინდელ ევროპაში უმაღლესი შენობა, რომლის მშენებლობასაც კი 16 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა. ადგილობრივებმა იგი აგებისთანავე შეიძულეს და მას დამამცირებლად ‘სტალინის შპრიცი’ და ‘რუსების საქორწინო ტორტი’ უწოდეს. ნამდვილი ვარშავა ის ქალაქია, რომელიც მეორე მსოფლიო ომმა ლოდების ზღვად აქცია, შემდეგ კი ხალხის საარაკო შემართებამ და ქალაქელობის შეგრძნებამ ყოველი ათიდან რვა მიწასთან გასწორებული შენობა აღადგინა. ვარშავას დიდი ხანია პრეტენზია აქვს გაცხადებული ‘აღმოსავლეთის პარიზის’ საპატიო წოდებაზე და ყველაფერში წარმოსახვით დას ბაძავს. ჭეშმარიტმა ვარშაველებმა მოპასანის მოსწრებული გამოთქმა ეიფელის კოშკზე საკუთარ ტყავზე გადმოიტანეს და განაცხადეს, რომ მშობლიური ქალაქის ყველაზე ლამაზი ხედი სტალინის სასახლიდან იშლება, რადგან მხოლოდ აქედან არ მოჩანს იგი. ქალაქის ცნობილი ჰიმნი ‘ვარშავიანკა’ ფრანგის დაწერილია და რევოლუციური სიმღერა ‘La Varsovienne’ მგზნებარებით მარსელიეზას მოგვაგონებს. ვარშავის გეტოს 43 წლის აჯანყებაც ისეთივე რომანტიკული ელფერის და დაუმონებელი ხალხის გმირობის საამაყო შემახსენებელია, როგორიც 71 წლის პარიზის კომუნის ისტორიია. ბისმარკის არ იყოს, პოლონელები ხომ პოლიტიკაში პოეტები არიან და პოეზიაში პოლიტიკოსები. მე თუ მკითხავ, ყველა დროის უდიდეს მეამბოხეებს შორის ერთნაირად იყვნენ ადამ მიცკევიჩიც და ფრედერიკ შოპენიც, რომლის რევოლუციურ ეტიუდს კიდევ დიდ ხანს მოისმენთ ვარშავის ცენტრის შენობებიდან (მე გამიმართლა და წილად მხვდა ბედნიერება). შოპენიც პარიზს ეტრფოდა, თუმცა მისი გული სამუდამოდ ვარშავაში რჩებოდა. ახლაც კი მისი სხეული პერ ლაშეზზე განისვენებს, გული კი ვარშავის სხვებისგან არაფრით გამორჩეულ, წმინდა ჯვრის ეკლესიაში სამუდამოდაა დაბრძანებული.

ვარშავა შოპენის, შპილმანის და რომანსების ქალაქია, სხვაგვარად შეუძლებელია აქ დაიბადო და მუსიკას არ ეტრფოდე. როდესაც  ძველ ვარშავაში ხეტიალით სასიამოვნოდ დავიღალე, ქალაქის ისტორიულ ცენტრში (სტარე მესტო) მტრედების გარემოცვაში სკამზე მოვკალათდი და ყველა მხრიდან გარშემორტყმულმა შენობების ფასადების ფოტოზე გადატანა გადავწყვიტე. ამასობაში იქვე, წმინდა ქალაქურად გამოწყობილი მოხუცი კაცი არღანზე მელოდიების შესრულებას აგრძელებდა, რეპერტუარში კი ლოგიკურად უფრო აქაური სიმღერები სჭარბობდა. ჩხაკუნის და ზუმირების პროცესში ყურს განსხვავებული ჰანგები ეუცხოვა და გონებაში წამით გამიელვა აზრმა, რომელზეც იქვე ჩამეცინა. თუმცა არა, რამდენიმე წამიც და ჩემი ეჭვი დადასტურდა, მეარღნე სულიკოს მელოდიას ასრულებდა თავიდან ბოლომდე! წმინდა ჟედიმინასის მადლმა, თუ ოდნავ ვაჭარბებდე. არ ვიცი სახეზე რა მეწერა, ალბათ ისევ გია დანელიას ’არ დაიდარდო’ რომ გავიხსენოთ, სერგო ზაქარიაძის გმირის გამომეტყველებას მივიღებდი, ’შენ ხარ ვენახს’ რომ მოასმენინებენ.

ყველაზე ბანალური ტურისტი ვიქნები და ვიტყვი, რომ ’მე მიყვარს ვარშავა’ . თუნდაც ერთი ამოჩემებული ვიწრო ქუჩა ’კოზიას’ გამო, რომელიც მრავალი მხატვრის შთაგონების წყაროს – კრაკოვსკის ფეხით მოსიარულეთათვის განკუთვნილ შთამბეჭდავ  ქუჩას – შეუმჩნევლად გამოეყოფა და ოლიმპიურ სიმშვიდეში გეპატიჟება. იგი იმდენად პატარაა, რომ მხოლოდ ადგილობრივთ თუ ეცოდინებათ მისი არსებობის შესახებ. მხოლოდ იქ გასასვლელად მიღირს ვარშავაში კიდევ ერთხელ ჩასვლა.

ბერლინზე და არა მხოლოდ, III

(ნაწილი მესამე)

აღმოსავლეთ ბერლინში დაბრუნებისას ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, თითქოს რუსული აქ კვლავაც მეორის სტატუსს ინარჩუნებს. ამიტომ არც გამკვირვებია, რომ სასტუმროს მომსახურე პერსონალი ინგლისურის ნაცვლად გამართული რუსულით მოსაუბრე დამხვდა. ‘ქართველები ესტონეთში’ – ქართული გვარების წაკითხვისას რუსულად წარმოთქვა სასტუმროს მფლობელმა მამაკაცმა, რომელიც ჩაერია საუბარში და ცოტა ხნის შემდეგ მოულოდნელად ქართულად დააყოლა ‘მეც თბილისელი ვარ’. ხომ წარმოგიდგენიათ ჩვენი გაოცება, ღამით უზარმაზარ ბერლინში ჩაკარგულ ერთ–ერთ სასტუმროში სრულიად უცხო ადამიანისგან მოისმინო მშობლიური ენა! უბრალოდ არ შემეძლო არ გამომეკითხა თანამოსაუბრის ავან–ჩავანი, იგი ვარანცოვზე დაბადებულ–გაზრდილი თბილისელი სომეხი ერიკა აღმოჩნდა. ცხინვალთან საჯარისო შენაერთების შესვლის მონაწილეს თბილისის სამოქალაქო ომის დროს დაუტოვებია თავისი ქალაქი და 1997 წლის შემდეგ აღარც ღირსებია იქ დაბრუნება.

სასტუმროდან გამოსულს მეგონა, რომ რუსული კი არა, ქართულიც საუცხოოდ ესმოდათ ბერლინში. შემდეგი დილის რეისმა კაუნასში დამაბრუნა და ნაბერლინარს ისღა მრჩებოდა აეროპორტში  4–5 საათი დავლოდებოდი ტარტუს ავტობუსს. მე ქალაქის ტრანსპორტის ლოდინისას ვერ ვჩერდები და განუწყვეტლივ ბოლთას ვცემ, შესაბამისად ამდენი ხანი მჯდომარე ვერაფრით მოვისვენებდი. თან კედელზე გაკრული კაუნასის ღირსშესანიშნაობები ისე უტიფრად მიწვევდა, რომ ჩემში დაბუდებულმა მოგზაურობის ჭიამ თავისი გაიტანა. იქვე კაუნასის რუკა ვიშოვნე და შიდა ავტობუსით გავუდექი ქალაქისკენ მიმავალ გზას. აქ, ამ საქალაქო ტრანსპორტში გავიცანი რანჯიტი, ახალგაზრდა ინდოელი კულინარი, ისიც მოგზაურობის დიდი ტრფიალი. რანჯიტი ჰელსინკიში ცხოვრობდა, იქ თან სპეციალობას ეუფლებოდა, თან იქაურ პრესტიჟულ რესტორანში პრაგმატულ გამოყენებას აძლევდა ცოდნას. მას თავისუფალი დრო ჰქონდა ტამპერეში იმ საღამოს ფრენამდე და ჩემს მსგავსად მასაც უქმად ყოფნისას კაუნასის დათვალიერება გადაუწყვეტია. რანჯიტი (სანსკრიტზე „მეომარი“) უაღრესად საინტერესო თანამოსაუბრე აღმოჩნდა და ღმერთმა თუ აღრიცხა, იმ რამდენიმე საათში რამდენ საკითხზე მოვასწარით საუბარი. საბოლოოდ, ერთმანეთის საკონტაქტო ინფორმაცია ჩავიწერეთ და შემპირდა კიდეც, რომ ჰელსინკიში ჩემი შემდეგი მოხვედრისას იგი თავად იზრუნებდა ღამის გასათევით უზრუნველყოფას. ავტობუსიდან კაუნასის ცენტრში ჩამოვხტით და მთავარი ალეის გაყოლებაზე ციხე–სიმაგრისკენ  ავიღეთ გეზი. აქ გზის გაკვლევაში დაგვეხმარა მეტად სანდო შესახედაობის კაუნასელი ყმაწვილი, რომელიც, როგორც გამოირკვა, აქაურ იეზუიტთა მიერ დაარსებულ სკოლა–პანსიონატში სწავლობდა და კაუნასის მთავარ კათედრალში ლათინურ საგალობლებსაც ასრულებდა კიდეც. მისი მშობლიური ქალაქი მოგზაურებით მაინცდამაინც განებივრებული არ იყო და თავად დიდი ხალისით მოუთხრობდა შემხვედრი შენობების შესახებ ორ გადამთიელს. რანჯიტთან ერთად საფუძვლიანად გავეცანი კაუნასის ისტორიულ ცენტრს და შელუკმების შემდეგ დავემშვიდობე ჩემს თანამგზავრს, რადგან უკვე მცირე ხანში დაიძვრებოდა ავტობუსი. ჩემი დროით  მის გასვლამდე ათი წუთით ადრე მივედი, ავხედე სადგურის შენობის კედელზე მოთავსებულ ძველებურ საათს და მივხვდი დღეს უნებურად რა მარტივი შეცდომა დამიშვია ბალტიისპირეთში ჩამოსვლისას. არადა საათის გადაწევა არის პირველი რამ, რასაც დროის სარტყელის გადაკვეთისას ვაკეთებ ხოლმე. იქვე გამოვარკვიე, რომ იმ დღეს პირდაპირ ტარტუში აღარ მიდიოდა ავტობუსი და მხოლოდ სხვადასხვა პატარა ქალაქში გაჩერებით შემეძლო იქ მიღწევა. სხვა რა გაეწყობოდა, სასწრაფოდ ვიყიდე კაუნასი–პანევეჟისის და პანევეჟისი–პარნუს  ბილეთი. პარნუ ესტონეთში მდებარეობდა, იქიდან კი ურმითაც ჩავიდოდი შინ.

ლიტვაში ჯერჯერობით ორ ქალაქში – კაუნასსა და პანევეჟისში – მომიწია ყოფნა (ვილნიუსში მხოლოდ მუხლი თუ მაქვს გაშლილი, ალბათ იანვარში ვეწვევი საფუძვლიანად) და მეტად მეცნაურა ორი რამ: 1) ფასები საოცრად დაბალია (პურს და ლუდს თუ არ ჩავთვლით); 2) აქაურები ლიტვურის გარდა სხვა ენას არ სცნობენ.  ისეთი შთაბეჭდილება დამრჩა, რომ ლიტვაში ინგლისური ენა მხოლოდ სკოლაში ამ საგნის მასწავლებლებმა თუ იციან, ხოლო რუსულს თუ ფლობენ, სურვილი არ აქვთ მასზე ალაპარაკდნენ. ლიტვის სიდიდით მეხუთე ქალაქ პანევეჟისში ოთხ საათზე მეტის გაჩერება მიწევდა და იმედი მქონდა, რომ ამ დროის მანძილზე სადმე კვების ობიექტს ან კაფე–ბარს შევაფარებდი თავს და რიგიან ვახშამს თუ არა ჭიქა ცხელ ჩაის მაინც გეახლებოდით. ჩავედი პანევეჟისში და დავბრუნდი 80–იან წლებში – დიდი ბოქლომით ჩარაზული სადგურის კარი, მხოლოდ ლიტვურად მოსაუბრე მოქალაქეები, საბჭოთა დროის საგზაო ნიშნები, მხოლოდ შავ–თეთრ ფერებში მცხოვრები ქალაქი. ევროკავშირის მამა–დამაარსებლებს პანევეჟისი რომ ეხილათ, ალბათ სამუდამო ვეტოს დაადებდნენ ლიტვის ოჯახში შემოსვლას. საღამოს შვიდ საათზე ღია მხოლოდ თითზე ჩამოსათვლელი უნივერმაღები აღმოჩნდა, ასე ავღმოჩნდი ღვთისგან დიდის ხნის წინათ მივიწყებული ქალაქის ქუჩებში. გამიმართლა, რომ იმ საღამოს ტრადიციულად არ ყინავდა და აქაურობისთვის ნორმალური ტემპერატურა (ეს –2 ან –3 გრადუსს გულისხმობს) იყო შენარჩუნებული. აგრეთვე ბედად რიუკზაკში აღმომაჩნდა რიგული ბალზამი, ლატვიის დედაქალაქში გზად კაი სადგურის ლოთივით ნაყიდი.  ისღა მრჩებოდა ოთხი საათი უნივერმაღებში შესვენებებით გამეტარებინა ფეხით სიარულში. ამასობაში ალბათ შემოვიარე მთელი ქალაქი და ერთიდან მეორე ბოლოში წავედი–წამოვედი. საოცარია, გუშინ ფრიდრიხშტრასეზე მივაბიჯებდი, დღეს კი ბენზო–გასამართი სადგურებით დატვირთულ ალბათ დონატას ბანიონისის სახელობის უსახურ ქუჩას მივუყვებოდი. ასეთ მიკარგულ ადგილას გადავაწყდი იმას, რასაც ცოცხალი ელვის პრესლის ხილვის შემდეგ ყველაზე ნაკლებად მოველოდი – გვიანობამდე მომუშავე სექს–შოპი. პანევეჟისის სასახელოდ უნდა ითქვას, რომ მრავალფეროვნებით იგი არ ჩამოუვარდებოდა ამსტერდამულ ანალოგებს, ერთი მომსახურე პერსონალი ვერანაირად ჯდებოდა საერთო ანტურაჟში. არაფრისმთქმელი და მკაცრი გამომეტყველებით იგი უფრო სკოლის სასწავლო ნაწილს ჩამოჰგავდა, ვიდრე სექს–შოპის თამამ გამყიდველს. ხუთი წუთით ისევ ამსტერდამში წარმოვიდგინე თავი, შემდეგ როცა გამოვერკვიე, ისევ პანევეჟისის ქუჩების ნაცრისფერ რეალობას დავუბრუნდი.

როგორც იქნა, მოაღწია თერთმეტმა საათმა და ავტობუსი დალოცვილი ესტონეთისკენ გაუყვა გზას. ესტონურ კოხტა ქალაქ პარნუში ღამის ხუთის ნახევარზე ჩამოვედი და კვლავ ქუჩაში ავღმოჩნდი. მადლობა უზენაესს, ამჯერად ბევრად კეთილმოწყობილ ქალაქში, რომელიც მართალია შედარებით მცირე მასშტაბებში, თუმცა მაინც ტარტუს წააგავდა. აქ დაახლოებით ორი საათი მომიწია ბოდიალი, სანამ ტარტუსკენ პირველი ავტობუსი არ გამოჩნდა. ერთ დროს მშობლიური კერიის სამაგალითო ერთგული  ასე დავემსგავსე კასპარ დავიდ ფრიდრიხის ცნობილ პერსონაჟს – მარტოხელა მოხეტიალეს. ის დამრჩენია დავასრულო პოსტი, რომლის დაწერა გვარიანად მეზარებოდა, და გავაგრძელო საგამოცდო ციებ–ცხელება. მისი ჩახშობის შემდეგ რჩება გრანდ–ვოიაჟი ევროპის ცენტრისკენ და კიდევ ერთი ფრენა, ამჯერად შინისკენ.

ბერლინზე და არა მხოლოდ, II

(ნაწილი მეორე)

რაიხსტაგიდან ტირგარტენის ტყე–პარკის გასწვრივ ებერტშტრასეს ჩავუყევი სამხრეთისკენ და პოტსდამის მოედანზე (Potsdamer Platz) გავედი. მეორე მსოფლიოს დაბომბვების შემდეგ მოედანი ქვა–ღორღის უშველებელ სასაფლაოდ იყო ქცეული, ცივი ომის დროს კი კედლისპირა ნეიტრალურ ზონად გადაიქცა. შეიძლება გახსოვდეთ  პოტსდამერ პლატცის შემაძრწუნებელი უდაბურება ვიმ ვენდერსის 1987 წლის ცნობილი ნამუშევრიდან „ცა ბერლინის თავზე“. დღეს კი მოედანი მეტროპოლისის გული და XXI საუკუნის არქიტექტურის ნამდვილი სამკაულია. აქ ცენტრალური ადგილი უჭირავს შუშისა და მეტალის გოდოლივით აღმართულ მუდმივად ღია სონის ცენტრს. მის გვერდით დაიმლერ–კრაისლერის უზარმაზარი კომპლექსისთვის დათმობილია ცალკე უბანი, აქ მდებარეობს პოტსდამერ პლატცის თეატრი, სადაც ყოველი წლის თებერვალში მოხვედრა ნებისმიერი სინეფილის თუ უბრალოდ კინომოყვარულის ოცნებაა. მარლენ დიტრიხის ხსოვნისადმი მიძღვნილი თეატრს ამ დროს გადაერქმევა ხოლმე სახელი და ათი დღით ეწოდება „ბერლინალეს სასახლე“.

ამგვარ კომერციულ ცენტრთან შორიახლოს ტირგარტენის რაიონში მდებარეობს ბერლინის კულტურფორუმი, რომელიც რამდენიმე მუზეუმს, ბერლინის ფილარმონიას, სახელმწიფო ბიბლიოთეკას და სხვა კულტურულ დაწესებულებებს მოიცავს. ჩემთვის დანიშნულების ადგილი ბერლინის სამხატვრო გალერეა (Gemäldegalerie) იყო, რომელიც ძველი ევროპელი ოსტატების (კარავაჯო, რაფაელი, ჯორჯონე, ტიციანი, პიტერ ბრეიგელი, ვან ეიკი, რემბრანდტი, რუბენსი, ვერმეერი, ჰალსი, დიურერი, კრანახი, ჰოლბეინ–უმცროსი, რეინოლდსი, გეინსბორო) ნამუშევრების მდიდრულ კოლექციას თავს უყრის. ბოტიჩელის „ჯულიანო მედიჩის პორტრეტს“ ცქერისას იმდენად ახლოს მივუახლოვდი, რომ ტილოს ცხვირითაც შევეხებოდი დაცვის თანამშრომელს რომ არ შეემჩნია დროულად. აგრეთვე ალბრეხტ დიურერმა ფუნჯით იმგვარად გამოსახა თავისი მეგობრის, ნიურნბერგის მერის, ჰიერონიმუს ჰოლცშუერის სახე, რომ მისი წვერი უაღრესად ბუნებრივად და ტილოზე დადებულ ფენად მომეჩვენა.

სამხატვრო გალერეამ ფიზიკურად და სულიერად საკმაოდ მომქანცა, თუმცა ამას ხელი არ შეუშლია გზა გამეგრძელებინა მოგზაურობის სხვა წერტილებისკენ. პოტსდამის მოედნიდან ლაიპციგერშტრასეთი გავაგრძელე გზა და ერთ–ერთ გადამკვეთ ქუჩაზე ჩრდილოეთისკენ ავიღე გეზი, რათა ქალაქის ორი გამორჩეული მოედანი მომენახულებინა. პირველი ჟანდარმენმარკეტია, რომელიც დეკემბერში ერთ–ერთ უმთავრეს საშობაო ბაზრობად გადაიქცევა ხოლმე. იგი კონცერტჰაუსს, შილერის მონუმენტს და ლამის ტყუპისცალ ორ კათედრალს – გერმანულს და ემიგრანტი ჰუგენოტების აგებულ ფრანგულს – ერთ კომპლექსში აქცევს. უფრო ზევით მდებარეობს ბებელპლატცი, სადაც ჩემი მოკლე ჭკუით ყველაზე მეტად იგრძნობა ბერლინისთვის განსაკუთრებით დამახასიათებელი სოლიდურობის და გრანდიოზულობის განცდა. სხვაგვარი შეგრძნება შეუძლებელიც კია, როდესაც სახელმწიფო ოპერის, უნივერსიტეტის, ძველი სასახლის, წმინდა ჰედვიგის კათედრალის მონუმენტური შენობები და ფრიდრიხ დიდისა და ალექსანდრე ჰუმბოლდტის ძეგლები ერთბაშად დაგცქერიან. ბებელპლატცის ქვაფენილზე შეიძლება მოულოდნელად ფეხი დაადგათ შუშის მემორიალს, საიდანაც თითქოს ცეცხლის ალი ამოდის. აქ, ამ ადგილას, 1933 წელს ნაცისტებმა აუტოდაფე მოუწყვეს და საჯაროდ დაწვეს თომას და ჰაინრიხ მანის, რემარკის, ფოიხტვანგერის, ბრეხტის და სხვა „დეკადენტ“ ავტორთა წიგნები. მცირე ხანში, საზარელი სიცხადით გამართლდა ერთ–ერთი „მსხვერპლის“ ჰაინრიხ ჰაინეს სიტყვები: „იქ, სადაც წვავენ წიგნებს, მალე ადამიანებსაც დაწვავენ“.

ბებელპლატცი პირდაპირ უერთდება ცენტრალურ პროსპექტს, უნტერ დენ ლინდენს. აქედან მდინარე შპრეეზე არსებული ბერლინის ყველაზე განთქმული ხიდით – შლოსბრუკეთი – მუზეუმების კუნძულზე გადავედი. ქალაქის ამ ნაწილში თითქმის ყველა შენობა მუზეუმია, რომლებიც ერთმანეთში ვერ იყოფენ ნეფერტიტის ბიუსტს და მას ხან ერთში გადაარბენინებენ, ხან მეორეში. დროის სიმწირის გამო ვარჩიე უმთავრესი მათგანი – პერგამონის მუზეუმი – საფუძვლიანად დამეთვალიერებინა, ვიდრე რამდენიმე ზერელედ. აქ ვიზიტისას გამიქრა სასიამოვნო დაღლილობა და დაუზარებლად ავირბინე პერგამონის ათენას ტაძრის კიბეები. მუზეუმში უმდიდრესი აღმოსავლური და ანტიკური კულტურის კოლექციაა, ასურულით, ბერძნულით, რომაულით, კავკასიურით, არაბულით, სპარსულით შემდგარი. ბაბილონის იშთარის კარიბჭის პირველი ხილვისას ლამის ჰულაგუ ყაენივით მოვიქეცი, როდესაც მან ალამუთის ციხე–სიმაგრის დანახვისას ნეკზე იკბინა. მიჭირს არ გამოვიყენო გაცვეთილი ფრაზა, რომ ნანახმა ყოველგვარ მოლოდინს გადააჭარბა. სწორედ იშთარმა მომხიბლა ბერლინში ყველა ჭიშკარზე მეტად, ბრანდენბურგის ჩათვლით. გრჩება შთაბეჭდილება, თითქოს შესასვლელის კედლებზე გამოსახული ლომების რაოდენობა  უსასრულოა და ისინი საპროცესიო გზის გავლისას თან მოგყვებიან.

აქედან გამოსულს უკვე გვარიანად დაბნელებული საღამო ხანი დამხვდა და საბოლოო დანიშნულების ადგილისკენ – ცენტრალურ სადგურ ალექსანდერპლატცისკენ (ხალხურად – ალექსი) გავეშურე. მისი მიგნება ყოველგვარი რუკის გარეშედაც იოლია, რადგან ზუსტად მის წინაა აღმართული ბერლინის სატელევიზიო ანძა ან როგორც გერმანელები საოცარი მსგავსების გამო უწოდებენ  – ‘კბილის საჩიჩქნი’. დღე დავასრულე აქაურ კაფეში ზომიერი ვახშმით, ნატურალურ წვენს მიყოლებული საკმარისად ნოყიერი ბერლინური ფუნთუშებით. ალექსანდრეს მოედანზე არსებულ კაფეში ვიფიქრე, რომ სამწუხაროდ თითქმის დასასრულს მოახლოებოდა ჩემი ბერლინური ვოიაჟის დღე, მრჩებოდა მხოლოდ სასტუმროს და აეროპორტის მიმართულებით აღმოსავლეთ ბერლინში მეტროთი მგზავრობა . თუმცა მოგზაურობა იმიტომ მიყვარს, რომ შოკოლადის ყუთივითაა – არასოდეს იცი, რა შეგხვდება.

ბერლინზე და არა მხოლოდ, I

ოსკარ კოკოშკა, პარიზერ პლატცი ბერლინში, 1925–1926, ბერლინი, ნაციონალური გალერეა

(ნაწილი პირველი)

თავდაპირველი ჩანაფიქრით, ბერლინამდე რამდენიმე დღით ადრე პარიზს უნდა ვწვეოდი. ჯერ კიდევ სექტემბერში კაუნასიდან ორივე რეისის ბილეთი შევიძინე საკმარისად დაბალ ფასებში. ასე განსაჯეთ, ტარტუდან ლიტვურ ქალაქ კაუნასში ავტობუსით რვა–საათიანი მომქანცველი მგზავრობა ორ–ნახევარჯერ მეტი დამიჯდა, ვიდრე ფრენა კაუნასიდან ბერლინამდე. პარიზში კი აღარ ჩავედი, ამის ახსნა რთულია და ალბათ მრავალიც არ მომიწონებს ქმედებას. სხვა თუ არაფერი, პარიზი უფრო შორს მოჩანს საქართველოდან, ვიდრე სინამდვილეშია და მისი მონახულება ბევრმა მოათავსა აუხდენელ ოცნებათა ყულაბაში. საქმე ის გახლავთ, რომ ეს არის ერთადერთი ქალაქი, სადაც არ ვისურვებდი მოგზაურის სამოსში სტუმრობას. რა აზრი ექნება იქ ჩასვლას, თუ ჩემთან ერთად მყოფისგან ვერ ვიგრძნობ ხილვისგან გამოწვეულ საერთო განცდას. პარიზი არსად წავა, იქ დარჩება, მანამდე კი ბერლინი იცდიდა.

ფრენა კაუნასიდან გამთენიისას მქონდა. შედეგად, ბალტიისპირეთში აღარ დარჩა ხეირიანი აეროპორტი, სადაც ღამე არ მქონდეს გათენებული. ალბათ სახლი უნდა ეწოდოს ისეთ ადგილს, სადაც მისვლა გიხარია, კედლებს იცნობ, იძინებ, საუზმობ, როცა საჭიროა ხელ–პირს იბან, კბილებს იხეხავ, წვერს იპარსავ. ამ ლოგიკით, კაუნასის აეროპორტიც ჩემი ერთ–ერთი სახლია, შედარებით მყუდრო და კომფორტული. რეისის ლოდინისას ერთ მომენტში მივხვდი, რომ უკვე დიდი ხანი შენობის მეორე სართულზე მხოლოდ მე და დამლაგებელი ვიმყოფებოდით. რა გაეწყობა, ზოგჯერ ნამდვილი სახლიც მოგეჩვენება დაცარიელებულად. კაუნასიდან ბერლინის შონეფელდის აეროპორტში ჩავფრინდით. მრავლობითში იმიტომ, რომ ამ ვოიაჟისას ჩემი თანამგზავრები ტარტუში მოსწავლე სხვა რამდენიმე ქართველი სტუდენტიც იყვნენ. შონეფელდი ადრე აღმოსავლეთ ბერლინის ცენტრალურ აეროპორტს წარმოადგენდა და აქ ახლაც კია შემორჩენილი კომუნისტური წარსულის გამოძახილი. რამდენიმე–სართულიანი შენობის სართულებს ძირითადად სპარტანული წესით კიბეები აკავშირებს, ხოლო ინფორმაცია გერმანულთან და ინგლისურთან ერთად დამტვრეული რუსულითაც ცხადდება. მომავალ წელს ტეგელის აეროპორტი იხურება და რადგანაც ლეგენდარული ტემპელჰოფი უკვე დაკეტილია, შონეფელდს გადაერქმევა სახელი და იგი გახდება ბერლინის საჰაერო სივრცის ცენტრალური არტერია.

ბერლინში გადაადგილების ძირითად საშუალებად მეტროს გამოყენებას ვაპირებდი და მანაც არ გამიცრუა მოლოდინი. მართლაც დიდებულად არის მოწყობილი ბერლინის სარკინიგზო სისტემა, ქალაქს მეტროს ორი ქსელი S-Bahn და U-Bahn ემსახურება და მათი დახმარებით ადვილადაა შესაძლებელი უსწრაფესად მოხვედრა ბერლინის და შემოგარენის (პოტსდამის ჩათვლით) ნებისმიერ წერტილში. დღის ბოლოს უკვე საკმარისად კარგად ვიყავი გარკვეული მეტროქსელში და ბერლინელთა დაუხმარებლად შემეძლო დანიშნულების ადგილამდე მიღწევა. ჩემს თანამგზავრებს რაც შეეხებათ, მათ წილად ხვდათ ჩემნაირი დესპოტის მეგზურობა. ერთ–ერთმა მათგანმა ჩასვლისას კი ახსენა ტურ–კომპანიების ავტობუსების სარგებლობის შესახებ (ოხ ნინო მეგრელო!). ეს იყო ის, რასაც გერმანელები უწოდებენ Dolchstoß von hinten, „მახვილი ზურგში“. ჩემი წარმოდგენებით, ამგვარი ავტობუსით გეკარგება ადამიანური სახე და ყოვლად ამაზრზენ ტურისტულ მორევში ეფლობი. ყველაზე უკეთეს შემთხვევაში იძულებული ხარ დამორჩილდე გიდის ბრძანებას და 10 წუთზე მეტი არ დაჰყო ერთ გაჩერებაზე, ან როგორც უმეტეს შემთხვევაში ხდება, არც ჩამოხვიდე და უბრალოდ ხელი დაუქნიო ქალაქის ღირსშესანიშნაობებს. საბოლოოდ, თანამგზავრებს მოუწიათ ჩემნაირ (შეიძლება აუტანელ, თუმცა მთლიანობაში კარგ) მეგზურთან თანხლება.

ბერლინური მარშრუტი ჩასვლამდე საგულდაგულოდ მქონდა შემუშავებული, ამიტომ თავიდან გეგმაზომიერად ერთ–ერთ ცენტრალურ ქუჩაზე, ფრიდრიხშტრასეზე ჩამოვედი. სამხრეთით ჩავუყევი მას და ბერლინის მთავარ პროსპექტის, უნტერ დენ ლინდენის, შუაში ამოვყავი თავი. მისი დასახელება გერმანულიდან ითარგმნება, როგორც „ცაცხვების ქვეშ“ და იგი ჩემი იქ ჩასვლისას საშობაო ილუმინაციებით იყო მორთული. სავარაუდოდ შემოდგომის ფოთოლცვენის პერიოდი უნდა იყოს საუკეთესო დრო პროსპექტზე სასეირნოდ. უნტერ დენ ლინდენი პარიზის მოედნით (Pariser Platz) და მასზე აღმართული მონუმენტური შესასვლელით ბრანდერბურგის ჭიშკრით იწყება. სიმართლე რომ ვთქვა, ბერლინში მასზე მეტად სხვა კარიბჭემ მომხიბლა, თუმცა ამაზე ქვემოთ მოგახსენებთ. ბრანდენბურგის ჭიშკარი გერმანელთათვის უფრო მეტად სიმბოლოა, ვიდრე მხოლოდ არქიტექტურული ანსამბლი. როდესაც, ჰაინეს სიტყვებით, ნაპოლეონმა სული შეუბერა პრუსიას და გააქრო, იმპერატორმა პარიზისკენ წაათრია ცხენებიანი კვადრიგა. 1814 წელს პარიზული კამპანიისას პრუსიელმა გენერლებმა უკან გადმოაბრძანეს იგი და გამარჯვების სიმბოლოდ აქციეს. ბრანდენბურგის ჭიშკარი შეესწრო ჰიტლერის ხელისუფლებაში მოსვლას და მის ფაშისტურ აღლუმებს, მოფრიალე საბჭოთა დროშას, ბერლინის კედლის აგებას, რეიგანის ცნობილ სიტყვას „დაანგრიეთ ეს კედელი, ბატონო გორბაჩოვ!“, რამდენიმე წლის შემდეგ კი მისი სიტყვების და ბერლინელთა რამდენიმე თაობის ოცნების ასრულებას. დღევანდელ დღეს, აქ ძირითადად ლეგენდარული როკ–ჯგუფები თავიანთი ტურნეს დროს მართავენ ხოლმე კონცერტებს. გერმანული ერთიანობის კიდევ ერთი სიმბოლო – რაიხსტაგი – კარიბჭიდან ჩრდილოეთით, ასიოდ მეტრში მდებარეობს. ჩემი იქ ჩასვლისას პარლამენტის შენობას გაძლიერებული დაცვა იცავდა და ტერორისტული საფრთხის გამო მნახველთათვის დახურული აღმოჩნდა.

 

დაუვიწყარი მოგზაურობა ბელგია–ჰოლანდიაში წინ და უკან, I

(ნაწილი პირველი)

ყველაფერი კარგია, რაც კარგად მთავრდება – დაახლოებით ოთხი საუკუნის წინ შექსპირმა ამ ძველინგლისური გამოთქმით დაასათაურა ერთი ნაკლებად ცნობილი პიესა. მოხარული ვარ, რომ უკანასკნელი მოგზაურობის შემდეგ მომეცა ამის დაწერის საშუალება. ვფიქრობ უკვე საბოლოოდ დავალაგე აზრები და  ბოლო რამდენიმე დღე გონებაში თავის კუთვნილ ადგილს იკავებს „დაუვიწყარი შეგრძნებების“ კატალოგში. მოგზაურობის პერიოდში თითქოს ჩემს თვალწინ ცოცხლდებოდნენ დიდხანს ნაცქერი ფერწერული ტილოები და ერთი მეორეს ენაცვლებოდა გენიალური მხატვრების შემოქმედების ექო, ამიტომ გარკვეული მონაკვეთები მეხსიერებაში ფერმწერთა უკვდავ სახელებად ჩამრჩა.

მართლა, თუ ვინმე ფიქრობს, რომ ამ პოსტის პირველ ნაწილზე უშუალოდ ბელგია–ჰოლანდიაში მოგზაურობაზე ვისაუბრებ, აქედანვე გავუცრუებ იმედს. ქრონოლოგიურად მივყვები, ბევრია დასაწერ–მოსაყოლი. ამ პოსტით ერთბაშად ბევრ კურდღელს დავიჭერ, რადგან ამ დღეებში ხშირად მოვისმინე ამგვარი ტიპის კითხვები: „სად ხარ? ცოცხალი ხარ?“. დიახ ცოცხალი ვარ, აგერ ბატონო ვწერ სად ვიყავი და ვისაც აინტერესებს, წაიკითხოს კიდეც. ისე კი, მადლობა მეგობრებო, მოკითხვისთვის.

ჯერ კიდევ აგვისტოში შეძენილი თვითმფრინავის ბილეთი, ერთი თვით ადრე შესწავლილი ბელგია და ჰოლანდია, რამდენიმე კვირით ადრე ლამის წუთებში გათვლილი ვოიაჟი, რამდენიმე დღე სამზადისში გატარებული და აკვიატებული აზრი, თითქოს ეს მოგზაურობა რაღაც მხრივ იქნებოდა უკანასკნელი. საბოლოო გეგმით მიწევდა მხოლოდ ერთი ღამე და ნახევარი დღე ამსტერდამში, დანარჩენი კი ბრიუსელსა და ბრიუგეში. ამსტერდამი არ მიზიდავდა, თითქოს მხოლოდ იქაური ჰაერის ჩაყლაპვას და რემბრანდტის „ღამის გუშაგის“ ნახვას თუ ვაპირებდი. ყველაზე მეტად კი მსურდა ბრიუგეში ფეხის დადგმა. გაცილებით თავხედური იყო თავდაპირველი გეგმა, რომელიც  ერთ დღეში 4 (!) ქალაქის ნახვას და ვოიაჟში გენტის და ანტვერპენის ჩაბმას ითვალისწინებდა. საბოლოოდ ფურცელზე გათვლილი ყველანაირი გეგმა ჩავარდა – ამსტერდამში ორი დღე და ღამე დავრჩი, ბრიუსელში დროის ინტერვალებით ერთი დღე გამომივიდა, ბრიუგეში საერთოდ ვერ წავედი. რატომღაც მგონია, რომ ბრიუგეში თუ ჩავალ, იქ დავრჩები. იტალიელებს აქვთ ასეთი გამოთქმა: Videre Napoli et Mori, ნახო ნეაპოლი და მოკვდე. ჩემს ნეაპოლად ბრიუგე წარმომიდგენია.  ამიტომ დიდი ხნის შემდეგ, როცა გადაადგილება გამარტივდება, საქართველო შენგენის ზონაში შეაღწევს, მეც მრავალ 2012–ს გადავიტან, ჩავალ ბრიუგეში. თუნდაც ეს იყოს პოსტ–აპოკალიპტური ქალაქი, სადაც ქვა ქვაზე არ იქნება დარჩენილი.

ბელგია–ჰოლანდიაში გამგზავრებამდე იყო რიგა, ჩემი რიგა, რადგან ბალტიისპირეთში მხოლოდ აქედანაა ძირითადი იაფი ფრენები ევროპისკენ. რიგა არის ქალაქი, სადაც არასოდეს ვიგრძნობ თავს ტურისტად, ბოლოს ყოფნისას (ანუ გუშინ) კი საგანგებოდ ქალაქის რუკაც მოვისროლე სანაგვეში. ყოველთვის მგონია, რომ საკმარისად კარგად ვიცნობ მას, თუმცა ყოველ ჯერზე აღმოვაჩენ ჩემთვის უცნობ ადგილებს, რომლის აღნუსხვა ტურისტულ გზამკვლევებზე არავის აზრადაც არ მოუვა. სამაგიეროდ ასეთ ადგილებში ან ულამაზეს ხედს გადავაწყდები, ან არტ–ნუვოს საუცხოო დეკორაციას შევნიშნავ რომელიმე შენობაზე, ან ძველებურად გამომწვარი აგურით ნაგები სახლის ეზოში აღმოვჩნდები უეცრად. რიგაში მიწევს ინგლისურიდან რუსულზე მომართვა, რადგან ინგლისურს ახალგაზრდა თაობის გარდა მაინცდამაინც არ სწყალობენ აქ.

თუ საკმარისზე დიდხანს მოგიწევთ გაჩერება სადგურში, თქვენ აუცილებლად მოგიახლოვდებათ ადგილობრივი ლოთი, რომელიც ან გაჟღენთილია ან აპირებს რომ გაიჟღინთოს ალკოჰოლით. თუმცა ნუ შეშინდებით, მას ცუდი განზრახვები არ ამოძრავებს. შეიძლება მან თქვენ მოგიყვეთ მისი ცხოვრების ყველაზე ინტიმურ დეტალებზე, თუ როგორ იცხოვრა, რა დაემართა, როგორ უნდა იყოს ახლა სადმე სხვაგან. დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ, მას მშვენივრად მოეხსენება, რომ სხვა დროს სიცოცხლეში ვეღარ იხილავთ, მას უბრალოდ არ სურდა მარტოს სწვეოდა სიმთვრალე და კამპანიონი თქვენში აღმოაჩინა. ეს არის ფენომენი, რომელიც რაც არ უნდა პირზე ეკეროთ ლატვიელებს ევროკავშირი, კიდევ დიდხანს იარსებებს მათ ქვეყანაში. ერთ–ერთი მათგანი ამ მრავალრიცხოვანი არმიიდან მეც მომიახლოვდა რიგის სადგურში, როცა საკმარისად დაღლილი ვიყავი ქალაქის ქუჩებში ბოდიალით და ის–ის იყო გარეთ თავსხმა წვიმას იწყებდა. პირველივე შეხედვით მე არცთუ სასიამოვნო განწყობა დამეუფლა მისი მოქუფრული სახის დანახვისას და ინგლისურად გავეცი პასუხი, თითქოს რუსულის ბაიბურში არ ვიყავი. რამდენიმე ცდის შემდეგ მან ჩემზე ჩაიქნია ხელზე და ძიება განაგრძო.

ამ ჰამქრის კიდევ ერთი კოლორიტული ფიგურა უკვე რიგა–ტარტუს ავტობუსის ლოდინისას მეწვია, ეს იყო მხიარული ხარკოველი ხახოლი, როგორც თავის თავს უწოდებდა, რომელიც ყოველი მეორე წინადადებას ამთავრებდა შემდეგი სიტყვებით: „რას იზამ, ასეთია ცხოვრება.“ ამ დროს მე უკვე გამოვლილი მქონდა ბელგია–ჰოლანდია იქაური თავგადასავლებითურთ, ჩემდა გასაკვირად უარი ვერ ვუთხარი საუბარზე და მასთან მოვინდომე რუსული ენის პრაქტიკის გავლა. ერთი ავტობუსით მივდიოდით, ესტონეთი–ლატვიის ზედ საზღვარზე მდებარე პატარა ქალაქ ვალგაში ჩადიოდა, ამიტომ დრო გვქონდა, საკმარისზე მეტიც კი. ასაკში განსხვავებას თითქმის 30 წელს ხელი არ შეუშლია, რომ გველაპარაკა დიდხანს. ვისაუბრეთ ყველაფერზე, მოვედეთ მთისას და ბარისას, პოლიტიკიდან დაწყებული ქალებით დასრულებული (ამ უკანასკნელზე თვითონ წამოიწყო, მე არაფერ შუაში ვარ). 1972 წელს ახალგაზრდობისას სოხუმშიც ყოფილა, აქ უჩხუბია აფხაზ ჯეელებთან ქალის გამო და ამის გამო დრანდის ციხეში წელიწად–ნახევარი უყურყურტნია, იქ მეგრელებს სათითაოდ ყველას ხელი ჩამორთმევიათ აფხაზების დამშვენიერების გამო. ცხოვრებას ერთი ხანი ციმბირში, იაკუტიაშიც მოუსროლია, 40–მდე (ალბათ თვითონვე არ სჯეროდა ასეთი ციფრის) სახლიც ჰქონია ერთ დროს, ინტერპოლიც ეძებდა, 90–იანებში ბანდიტურ პეტერბურგში თავის საკუთრებას იცავდა და რა უნდა ექნა: „რას იზამ, ასეთია ცხოვრება.“ ახლა კი ყოველ კვირა უწევდა კაუნასიდან ვალგაში წასვლა–წამოსვლა და თანამოსაუბრის და თანამეინახის მუდმივი ძიება. გული კი დაწყდა იმის გაგონებაზე, რომ მე მაინცდამაინც სმას არ ვეტრფოდი, მით უმეტეს არყით, თუმცა არ შეუმჩნევია. გზაში წარმოდგენა არ მაქვს საიდან ქართული სულგუნი ამოიღო და გამიმასპინძლდა, თვითონ დროდადრო წრუპვას განაგრძნობდა. იმდენად დანატრებული ვიყავი ქართულ საკვებს, რომ ვშიშობ  გვარიანად დავუცოტავე საგზალი. გარკვეული ხნის შემდეგ ბოდიში მოვახსენე, იმის გამო, რომ თვალები მეხუჭებოდა და ორი ღამე ხეირიანად არ მეძინა, ამიტომ მისი ნებართვით ძილს მივცემდი თავს. მან პირიქით მადლობები მიხადა და მომიბოდიშა დროის წართმევისთვის. ვალგას მიახლოებისას კიდევ ერთხელ გავცვალეთ ორიოდ კეთილი სიტყვა, კაცურად ძვლებზე მოჭერით ჩამომართვა ხელი და მხიარულად დამემშვიდობა.

რიგის აეროპორტი  სრულიადაც არაა ქალაქიდან მოშორებით, სულ რაღაც 10 კილომეტრში ცენტრალური სადგურიდან, #22 ავტობუსი ზედ აეროპორტის შესასვლელთან ჩამოგსვამთ.  რეისი დილით მქონდა, ამიტომ ღამის გათევა რიგის აეროპორტში მომიწია. აეროპორტი კი ის ადგილია დედამიწის ზურგზე, სადაც ყველაზე ნელა გადის დრო, როცა ფიქრობ, რომ 2 საათია იცდი, სინამდვილეში მხოლოდ 15 წუთზე ოდნავ მეტია გასული. საბოლოოდ თქვენ საფუძვლიანად გეცოდინებათ აეროპორტის შენობის მაკეტი, რომელ საათებზეა ესა თუ ის რეისი, სად მდებარეობს ავიაკომპანიების ოფისები,  რა ღირს აქ ჭიქა ყავა ორცხობილითურთ და კიდევ მრავალი გამოუსადეგარი რამ. დიდხანს დაძინებაც შეუძლებელია. მე, ადამიანი, რომელსაც ზოგადად ნაპალმის გამოყენება ვერ აღვიძებს, ვრეაგირებდი თითოეულ Attention, attention-ზე. სამოგზაურო რუკზაკში ბედად ჩაგდებული მქონდა ფლანდრიული და ჰოლანდიური სამხატვრო სკოლების შესახებ არსებული ბრწყინვალე გამოცემა, რომელმაც გადამატარა ის ღამე. ამის შემდეგ უკვე სულიერადაც მომზადებული ვხვდებოდი ფრენას ბელგიისკენ.

კვლავ ძვირფას სტოკჰოლმზე

სტოკჰოლმი ერთზე მეტ ჩასვლასა და პოსტს ნამდვილად იმსახურებს. თან წინა სტოკჰოლმისკენ მიმავალ გზაზე არსებული ცნობიერების ნაკადი უფრო იყო, ვიდრე უშუალოდ მონათხრობი ქალაქზე. მისი ავტორიც უფრო ახალგაზრდა ვერტერი გეგონებოდათ, ვიდრე მრავალთაგან აუტანელ ცინიკოსად მოხსენიებული წიგნის და ახლა უკვე მოგზაურობის ჭია.

პირველი შთაბეჭდილება: ჩავკეტე კაიუტა, მშვენიერი დილაა, ჩამოვხტი გემიდან, ავხტი ავტობუსზე, ჩამოვხტი ავტობუსიდან, დავდექი გაჩერებაზე. ესტონეთში მიჩვეული პედანტიზმით ველოდები შუქნიშნის გამწვანებას, როდესაც თითქოს ეიზენშტეინის ფილმიდან გადმოსულმა ქალმა ბავშვიანი ეტლით ჩამიქროლა და პირდაპირ წითელზე გადაჭრა გამლა სტანისკენ (ძველი ქალაქი) მიმავალი ქუჩა. ვიფიქრე, იქნებ წამიერად დალტონიკი გავხდი, იქნებ არც იყო აქაური, იქნებ არც ჰყავდა ბავშვი ეტლში. აგერ უკვე მეორე ქუჩას გადავდივარ მწვანეზე, როდესაც მანქანა აშკარად არ მაცდის ვისარგებლო ‘სადაღარნავალი’ ფეხითმოსიარულის მრავალწლოვანი  სტატუსით. ჩემს გვერდით მომავალ აგრეთვე დაზარალებულ შვედ ქალს კი ბევრი აღარ უფიქრია და შუა თითი დღისით–მზისით დაანახა  უტიფარ მძღოლს. წამსვე მიმავიწყდა ბალტიელთა გულმოდგინე გაკვეთილები და ძველებური უნარ–ჩვევები (‘ნავიკები’) ამიმოქმედდა. ქუჩაში მოძრაობის წესების დარღვევით ყველაზე ნაკლებად გამაკვირვებდნენ მე, რიგით თბილისელს.

დამავიწყდა მეთქვა, რომ სტოკჰოლმში მარტომ გადავწყვიტე წასვლა. მინდოდა გამომეცადა როგორი შეგრძნებაა, როცა თავად ზრუნავ საკუთარ თავზე უცხო ქვეყანაში და არ დადიხარ პენსიონერი ტურისტივით, რომელიც ცდილობს ნაბიჯით არ ჩამორჩეს ჯგუფს. ნამდვილად ღირს შეგრძნებად, თუმცა ალბათ აღარ გამოვცდი – მარტო კაცი ჭამაშიაც ცოდოა, არათუ ჭამაში შვედეთში.

სტოკჰოლმი ერთ–ერთი მრავალთაგანი „ჩრდილოეთის ვენეციაა“, იგი კამკამა ტბა მელარენზე არსებულ 14 კუნძულზეა გაშენებული. კუნძულები იმდენად მჭიდროდაა ერთმანეთთან დაკავშირებული, რომ ვერც მივხვდი ფიქრებში გართული კუნძულ–კუნძულ სიარულით ისე ავღმოჩნდი სადღაც სტოკჰოლმის ვეძისში. როდესაც აქედან გამოსასვლელად ჩემი ნაცადი მოგზაურის რუკაც ვერას გახდა, თავაზიანი სტოკჰოლმერების დახმარებით უკვე სხვა კუნძულ–კუნძულ სიარულით გავიგნე გზა იურგორდენისკენ.

უნდა ითქვას, რომ შვედები ზედმეტად დიდ პატივს სცემენ საკუთარ მეფეებს. გუსტავ II ადოლფი, კარლ XII და თუნდაც ნაპოლეონის მოღალატე მარშალი კარლ ბერნადოტი (ცოლად ნაპოლეონის ადრინდელ ხასა დეზირეზე მეტს რომ არც იმსახურებდა) სწორედაც რომ იმსახურებენ შთამომავალთა მიერ დაფასებას, აი სხვებზე რა მოგახსენოთ. სხვაგან არამგონია დაუდგან ძეგლი მეფეს, რომელიც ერთ ბრძოლაში დაახლოებით ნახევარი ფინეთის ტერიტორიას დაკარგავს. წარმოიდგინეთ, მეიდანზე რომ იყოს გიორგი XII–ის მონუმენტი, ოღონდ ცხენზე არა, ისე როგორც უყვარდა მხართეძოზე წამოწოლილს  –  აღმოსავლურ–რუსულ დივან–კრესლაზე.

ალბათ მარტო დუბლინერები თუ აფასებენ ჯეიმს ჯოისს ისე, როგორც სტოკჰოლმერები თავიანთ გამოჩენილ თანამოქალაქეს – დრამატურგ ავგუსტ სტრინდბერგს. ამ უკანასკნელმა გარდაცვალებამდე სტოკჰოლმის ცენტრში ცხრა სახლი გამოიცვალა და შვედებმა ლამის ეროვნულ მოვალეობად მიიჩნიეს, ყველგან მოეწყოთ მისი სახლ–მუზეუმი თუ მემორიალური დაფა. აქ დიდი სტრინდბერგი მევალეებს გაურბოდა, იქ სტრინდბერგს მეძავები ამოჰყავდა, სავარაუდოდ აქ სტრინდბერგს თავისი „წითელი ოთახის“ დაწერის იდეა მოუვიდა, ამ ქუჩაზე სტრინდბერგი შეჩერდა, ღრმად ჩაისუნთქა, თვალი მოავლო არემარეს და გზა განაგრძო და ა. შ.

ჰო, იურგორდენის პარკში რა მინდოდა. ჩემდა სამარცხვინოდ, პირველი რაც იქ მისვლისას შევამჩნიე იყო არა შთამბეჭდავი ნორდული მუზეუმის შენობა, არამედ ოხშივარავარდნილი საჰოთდოგე (თუ რასაც უწოდებენ). აქ პირველად გავსინჯე გარეთ ნაყიდი ჰოთდოგი, უნდა ვაღიარო და ასე გემრიელად დიდი ხანია არაფერი შემილუკმია. ამის შემდეგ უფრო გონებაგანათებულმა პირის ცმაცუნით მივაშურე სტოკჰოლმის ყველაზე სახელგავარდნილ ვაზას მუზეუმს. აქ ლეგენდარული შვედური საბრძოლო გალეონის „ვაზას“ ადგილსამყოფელია, რომელიც დანიშნულების ადგილიდან 1628 წელს გავიდა, ერთი საზღვაო მილი გაიარა და მეტისმეტი გადატვირთვის გამო ჩაიძირა მთელი 333 წლით, სანამ მკვლევარები აღმოაჩენდნენ. „ჩრდილოეთის ლომად“ წოდებულმა მეფე გუსტავ ადოლფმა ცდა არ დააკლო მის სიმშვენიერეს, შვედური ფლოტის ფლაგმანის და ნაციის სიამაყისთვის გაიკაფა 40 აკრი მუხის ხე, ჩამოყვანილ იქნა საუკეთესო ოსტატები ევროპის სხვადასხვა კუთხიდან, დაიხარჯა უზარმაზარი ადამიანური რესურსი. როგორც ჰყვებიან, პრუსიაში საომარ კამპანიაში მყოფი მეფე უკიდურესი სიბრაზისგან კინაღამ ცოფებს ჰყრიდა, როდესაც ამდენი წლის მოლოდინის სამარცხვინო კატასტროფის შესახებ შეატყობინეს. „ვაზას“ გრანდიოზულობის შეგრძნებას 200 ამოკვეთილი ორნამენტი და 500 სკულპტურული გამოსახულება აძლიერებს. მეც გადავწყვიტე მესარგებლა შემთხვევით და შთამბეჭდავი კიჩოს ფონზე საკუთარი თავისთვის სურათი გადამეღო. გამომრჩა აღმენიშნა, რომ მუზეუმში გვარიანად ბნელა, მე მუქი შარფი მაქვს შემოხვეული, ისედაც შავი ვარ (ბუნებით) და ამიტომ ფოტოს გადაღების ყველაზე უკეთესი შემთხვევა შეიძლება დახასიათდეს, როგორც „არაბებისა და მავრების ბრძოლა შავ უმთვარო ღამეს.“ ლამის იაკობი vs. ანგელოზის ჭიდილში გადასულს თვალს მომხვდა კიჩოს ქვეშ მდგარი ერთი ამერიკელი ტურისტის გულმოდგინება, რომელიც ფოტოს ფოტოზე უღებდა შვედი მეზღვაურების კიჩ–დეკორაციას. კიჩი მასობრივი კულტურის ნაყოფია, იგი მთავარ ყურადღებას  გარეგნობის ექსტრავაგანტულობას აქცევს. საინტერესო ტიპაჟია ტურისტი, რომელიც ზურგით დგას მსოფლიოში უძვირფასესი ისტორიული მნიშვნელობის საბრძოლო ხომალდის კიჩოსკენ და ფოტოს უღებს XXI საუკუნეში შექმნილ კიჩს.

სტოკჰოლმში ყოველწლიურად მილიონზე მეტი ტურისტი სტუმრობს, მაგრამ რუსები მათ შორის ნამდვილად გამოირჩევიან. ისინი იუნიბაკენში შემომხვდნენ და საოცრად გამიხალისეს მოგზაურობა. იუნიბაკენი ასტრიდ ლინდგრენის პერსონაჟების სამყაროა, სადაც მილიონობით ბავშვი მოხვედრას ინატრებდა. აქ ყველაფერი ქალბატონი ასტეროიდას (როგორც ვარსკვლავისთვის მისი სახელის მინიჭების შემდეგ უწოდა თავს) წიგნის ფურცლებიდან არის გადმოსული. ასეთი ადგილის მოლოცვისას მესმის რუსი ქალბატონის სიტყვები: Смотри, Женя, какие розы. იგი ეძახის ჟენიას და ფოტოს უღებს ვარდებთან, მე კიდევ ვიჭერ ამ მომენტს და ლინდგრენის ძეგლის ფონზე ვიღებ ამ პროცესს. არც ვიცი, რომელი უფრო შესაცოდი სანახავი იყო – მე, რომელიც საკუთარი თავის ნაცვლად სტოკჰოლმში უცნობ რუს ტურისტებს ვაფიქსირებ აპარატით, თუ რუსი ტურისტები, რომელიც იუნიბაკენში ვარდებთან პოზიორობენ, თითქოს მშობლიურ რიაზანში არ ისხამდეს ვარდი კოკორს.

ტარტუში დაბრუნებამდე გზად ძველ ტალინში შევიარე, რათა შუასაუკუნეები კვლავ შემესუნთქა და მოკირწყლულ ქვაფენილებზე მევლო. სწორედ ეს არ აქვს სტოკჰოლმს – შუასაუკუნეების შეგრძნება, სამაგიეროდ მას ქალივით თავისი უნიკალური და გამომწვევი სურნელი გააჩნია, რომელიც ხელმეორედ დაუფლებისკენ მოგიწოდებს.