I have a dream

1963 წლის 28 აგვისტოს შუადღეს მის უკან მარმარილოს ტახტზე ლინკოლნის გრანდიოზული ქანდაკება განისვენებდა, მის წინ კი პაპანაქება სიცხეში მდგომი 200,000 დემონსტრანტი მოთმინებით ელოდა ბოლო გამომსვლელს. ბევრ მათგანს უკანასკნელი პენი გაეღო ამ დღეს სახელმწიფოს დედაქალაქში მოსახვედრად. მრავალი ფერადკანიანი ამერიკელისთვის, განსაკუთრებით სამხრეთელისთვის, “ვაშინტონზე მარშში” მონაწილეობა უკვე იყო სიმამაცის დემონსტრაცია, რადგან 63-ის მღელვარების ზაფხულში სამოქალაქო უფლებებისთვის ბრძოლას ხელკეტები უპირისპირდებოდა. თავად გამომსვლელისთვის ეს არ ჰგავდა ყოველკვირეულ ქადაგებას ალაბამელი მრევლის წინაშე, მას არასოდეს ჰყოლია ამდენი მსმენელი. მარტინ ლუთერ კინგი ხვდებოდა, რომ ლინკოლნის მემორიალის კიბეებიდან მას მსოფლიო მოუსმენდა.

“ვაშინგტონზე მარშს” მან საპყრობილეში 14-ჯერ მოხვედრის, სახლ-კარის სამჯერ აფეთქების, მკერდში დაჭრის და ფიზიკური ანგარიშსწორებით დამუქრების უთვალავი წერილის მიღების შემდეგ მიაღწია. ვაშინგტონამდე კინგმა გამოიარა ორი პატარა ალაბამური ქალაქი, ხალხის ნების ტრიუმფის ორი სინონიმი – მონტგომერი და ბირმინგემი. ამერიკელთა უმრავლესობამ პირველი მათგანის, მონტგომერის, არსებობის შესახებ 1955 წლის დეკემბერში შეიტყო, როდესაც მისმა მკვიდრმა 42 წლის როზა პარქსმა ავტობუსში თეთრკანიანი მგზავრისთვის ადგილის დათმობაზე უარი განაცხადა. მისი დაპატიმრება უხმაუროდ ჩაივლიდა, რომ არა ფერადკანიანი მოსახლეობის მიერ მონტგომერის ავტობუსების ბოიკოტი, რომელსაც ადგილობრივთა სულიერი მოძღვარი – მარტინ ლუთერ კინგი ჩაუდგა სათავეში. ამ ახალგაზრდა პასტორის სიტყვებით, როდესაც შენი არ ესმით, რჩება ერთადერთი ენა – დაუმორჩილებლობა. კუ-კლუკს-კლანის გააქტიურების და უამრავი აქტივისტის პასუხისგებაში მიცემის მიუხედავად, ბოიკოტი ერთ წელზე მეტხანს გაგრძელდა და საბოლოოდ აშშ-ს უზენაესი სასამართლოს მიერ ტრანსპორტში რასობრივი სეგრეგაციის უკანონოდ გამოცხადებით დასრულდა.

დანიშნულების მეორე ადგილი – ბირმინგემი 50-იანი წლებიდან ფერადკანიანთა სახლების გახშირებული აფეთქებების დამსახურებით “ბომბინგემად” იყო ცნობილი. აქ ადგილობრივი პოლიცია ძალადობის შეჩერებას არ ცდილობდა, ხოლო მისი ფანატიკოსი უფროსი ბულ კონორი თეთრი რასიზმის აღიარებულ სიმბოლოდ იყო ქცეული. ამგვარ გარემოს კინგმა მორალური იმპერატივი – არაძალადობრივი წინააღმდეგობა დაუპირისპირა. მჯდომარე აქციის და “ბავშვთა ჯვაროსნული ლაშქრობის” შეჩერება კონორმა სახანძროს წყლის ჭავლითა და მიქსეული ძაღლებით გადაწყვიტა. მომდევნო დღეს შემაძრწუნებელმა ფოტოებმა მთელი მსოფლიო მოიარა, ბირმინგემი საყოველთაო ყურადღების ცენტრში მოექცა. ისტორიაში პირველად აშშ-ს პრეზიდენტმა სეგრეგაცია საჯაროდ დაგმო და სამოქალაქო უფლებების ახალი კანონის პირობა დადო, საბჭოთა კავშირმა კი ბირმინგემის მოვლენები იმპერიალიზმის ანტი-პროპაგანდად გამოიყენა. საბოლოოდ, პოლიციის უფროსმა სამსახური დაკარგა, ხოლო ქალაქში ამინდი სამუდამოდ შეიცვალა. როგორც პრეზიდენტი კენედი მცირე ხანში მარტინ ლუთერ კინგს განუცხადებს, სამოქალაქო უფლებების მოძრაობა აბრაამ ლინკოლნზე არანაკლებ ბულ კონორისგან იყო დავალებული.

“მარში ვაშინგტონზე” ყველასთვის არ იყო ღირსშესანიშნავი მოვლენა. აფროამერიკელთა უფლებების ცნობილმა დამცველმა მალკოლმ იქსმა მოვლენას “ფარსი ვაშინგტონზე” უწოდა და მისი თაოსნები შავი რისხვის დემონსტრაციის სანაცვლოდ “ცირკის” მოწყობაში ამხილა. იგი ფიქრობდა, რომ ერთადერთი გზა, რომლითაც ფერადკანიანები თავიანთ უფლებებს მოიპოვებდნენ იყო ბრძოლა მათთვის. მარტინ ლუთერ კინგის პირიქით მიიჩნევდა, რომ მარში არ იყო განკუთვნილი მხოლოდ აფროამერიკელებისთვის, მისი აზრით “უსამართლობა სადმე არის საფრთხე სამართლიანობისთვის ყველგან”. რწმენით მუსლიმმა მალკოლმ იქსმა მექაში ჩასვლით მორალური ვალდებულება შეასრულა, თუმცა კინგს მანამდე ჰქონდა შესრულებული საკუთარი ჰაჯი ინდოეთში – არაძალადობის მთავარი იდეოლოგის, მაჰათმა განდის სამშობლოში.

მარშის ბოლო გამომსვლელს სხვებთან შედარებით ერთი უპირატესობა გააჩნდა – იგი საკუთარ მრევლთან ყოველკვირეულად გადიოდა რეპეტიციას. 17-წუთიანი სიტყვა, რომელიც ამერიკული მჭევრმეტყველების უპირველეს ნიმუშად უმალვე შეირაცხა, უხვად არის გაჯერებული ალუზიური მინიშნებებით ერთდროულად ამერიკის კონსტიტუციიდან, ფსალმუნებიდან, ლინკოლნის გეტისბერგის მიმართვიდან და შექსპირიდანაც კი. პირადი სასულიერო გამოცდილებიდან მარტინ ლუთერ კინგი ჩინებულად ფლობდა ერთ რიტორიკულ იარაღს – რეფრენს. “დადგა დრო”, “ამ რწმენით”, “დაე მშვიდობა გახმიანდეს”, თუმცა სიტყვას დაერქვა იმ რეფრენის სახელი, რომელიც წინასწარ მომზადებული ტექსტით არც იყო გათვალისწინებული. კინგის ემოციური გამოსვლა დასასრულს უახლოვდებოდა, როდესაც გოსპელის ცნობილმა მომღერალმა მაჰალია ჯექსონმა ხალხის ბრბოდან შესძახა “მოუთხრე მათ ოცნების შესახებ, მარტინ!”. “მე მაქვს ოცნება” მარტინ ლუთერ კინგმა სამჯერ გაიმეორა და თითოელ ჯერზე უფრო მეტი მსმენელი დააფიქრა ისეთ აღთქმულ მიწაზე, სადაც მის შვილებს განსჯიდნენ არა ფერის, არამედ ხასიათის მიხედვით. თავისი სიტყვებისთვის მარტინ ლუთერ კინგმა 1964 წელს ნობელის პრემია და 1968 წელს მკვლელის ტყვია დაიმსახურა. მისი აღსრულების ორმოცი წლის შემდეგაც აღთქმული მიწა ჯერ არ ჩანს, ხოლო დაუმორჩილებლობა და დემონსტრაცია მრავალისთვის რჩება მსოფლიოსთვის მისაწვდენ ერთადერთ ხმად, ზოგჯერ სიცოცხლის ფასადაც კი.

ახირებული მენელიკ მეორე

ეთიოპია საოცარი ქვეყანაა. აქ მუსოლინის ტანკებს შუბებით ებრძოდნენ, აქაური კალენდრით ჯერ 2003 წელი ილევა, ამ ქვეყნის დედაქალაქში ყველაზე ძვირი ტაქსი ლურჯად შეღებილი „ნოლშესტებია“, აქაური უნიკალური დამწერლობა ჩვენსას წააგავს, ბობ მარლისთვის ამ მდებარეობდა აღთქმული ქვეყანა, აქედანაა წარმოშობით ყავა და აბებე ბიკილა, აქაურ უძველეს ქრისტიანულ ეკლესიაში პილატე წმინდანია და ეგზორციზმი დაშვებულია. წინა საუკუნის დასაწყისში ეთიოპია ერთადერთი დამოუკიდებელი სახელმწიფო იყო შავ კონტინენტზე (ლიბერიასთან ერთად), თანაც იმპერია. იმ დროს ქვეყანას მენელიკ მეორე მართავდა, თავისი დროის კოლორიტი, პირველი ხელის დამრტყმელი და კაი პურის მჭამელი კაცი. სამწუხაროდ თუ საბედნიეროდ, ჩვენთან ეს ახირებული პიროვნება ალბათ არავის ეცოდინება წყალწაღებული ვიკიპედიის ჭიების გარდა, ამიტომ ამ პოსტით მინდა გავიხსენო და საკადრისი პატივი მივაგო თავისი ქვეყნის ღირსეულ მამულიშვილს.

შეგახსენებთ, რომ ეს მენელიკ მეორე იყო, 1890-იან წლებში რომ კუდით ქვა ასროლინა იტალიელებს და ევროპულ არმიას აფრიკაში პირველი დამარცხება აგემა. გაგიკვირდებათ და, მენელიკი რუსოფილი მმართველი იყო, მას სიგიჟემდე უყვარდა რუსული კულტურა, მეგობროდა პოეტ ნიკოლაი გუმილიოვთან და ფიქრობდა, რომ მხოლოდ რუსეთი თუ შეაჩერებდა ბრიტანეთის კოლონიალურ ექსპანსიას. მისი პირადი სიმპათიების გამო, პირველ მსოფლიო ომამდე რუსეთის სამეფო კარი სერიოზულად ფიქრობდა სამხედრო კონტიგენტის გაგზავნაზე და ფეხის მოკიდებაზე აფრიკაში.

როგორც თავისი ერის მამა, მენელიკ მეორე ყოველმხრივ ზრუნავდა ქვეყნის განვითარებაზე და ცდილობდა არ ჩამორჩენოდა თანამედროვე ტექნოლოგიურ მიღწევებს. ერთხელაც მან შეიტყო, რომ დასავლეთში დამნაშავეებს ახლებური მეთოდით – ელექტროსკამის გამოყენებით სჯიდნენ. შესაბამისად მენელიკმაც თავისი სამეფოსთვის სამი ცალი შეუკვეთა. როდესაც ამანათებმა დანიშნულების ადგილს მოაღწიეს, გამოირკვა, რომ მათ ვერაფერში გამოიყენებდნენ იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ ეთიოპიაში ელექტროენერგია არ იყო გაყვანილი. ეთიოპელმა დამნაშავეებმა შვებით ამოისუნთქეს, თუმცა მენელიკ მეორე არ დაბნეულა. მას არ სურდა ფული წყალში გადაეყარა და ქვეშევრდომთა თვალში დამდაბლებულიყო, ამიტომ ელექტროსკამით თავისი ძვირფასი ტახტი შეცვალა. დანარჩენი ორი კი რჩეულ პირებს დაურიგა.

მენელიკ მეორეს ერთი უცნაურობაც ახასიათებდა – ფიქრობდა, რომ ცუდად ყოფნისას გამოჯანმრთელებაში ბიბლიის რამდენიმე გვერდის მირთმევა საუკეთესოდ შველოდა. ათეულობით წელი მის საკვებ რაციონში ბიბლიის გვერდებს უებარი წამლის ადგილი ეკავა. 1913 წლის დეკემბერში უკვე მძიმე ავადმყოფი მენელიკ მეორე ლოგინად ჩავარდა, მან მთლიანი ‘მეფეთა წიგნის’ გვერდების ამოხევა და მისთვის ჭმევა ბრძანა. წიგნის სრულად შთანთქვა მას აღარ დასცალდა, ნახევარ გზაზე სული განუტევა. ფრენსის ბეკონი ამბობდა, რომ ზოგიერთი წიგნი უნდა გასინჯო, ზოგიერთი გადაყლაპო, ზოგიერთი კი დაღეჭო და მოინელო. მენელიკ მეორე კი ის იშვიათი შემთხვევაა, რომელმაც სამივე კომპონენტი აღასრულა.

სამწუხაროა, რომ ასეთი ‘ცოცხალი ანეკდოტი’ მეფეები აღარ იბადებიან.

P.S.

საინტერესოა, რომ მენელიკ მეორის პირადი ექიმი ქართველი ყოფილა, სახელად პავლე მერაბიშვილი, იგივე პოლ მერაბი. სორბონა-დამთავრებულ მესხ კათოლიკეს დაახლოებით ოცი წელი უცხოვრია ეთიოპიაში და ადის-აბებაში პირველი აფთიაქიც დაუარსებია სახელწოდებით “La Géorgie”.

ძველინდური არაკი სიმართლეზე

ანეკანტავადა – ასეთი ენის გასატეხი სახელი ეწოდება ჯაინიზმის ერთ–ერთ ფუნდამენტურ დოქტრინას, რომელიც ეხმიანება პილატესეულ უპასუხოდ დატოვებულ კითხვას და ამტკიცებს, რომ არ არსებობს ერთიანი შეხედულება ჭეშმარიტებაზე. დოქტრინამ მნიშნელოვანწილად განსაზღვრა მაჰათმა განდის ცხოვრებისეული ფილოსოფია და მისი ცნობილი “აჰიმსას” გაგება. მოცალეობის ჟამს გადაუდებლად ჩავუჯდები მას უფრო სიღრმისეულად, მანამდე კი  ერთ არაკს მოგითხრობთ.

ექვსი ბრმის და სპილოს უძველესი არაკი ანეკანტავადას ყველაზე ნათელი ილუსტრაციაა, რომელსაც ინდოელი ფილოსოფოსები ჯერ კიდევ IX საუკუნიდან დაიხმარდნენ. საუკუნეების განმავლობაში არაკმა მცირედ სახეცვლილი ფორმით მეზობელ რელიგიებში – ბუდიზმსა და სუფისტურ ისლამში – შეაღწია. რამდენიმე წლის წინ კი გას ვან სენტმა თავის ოქროს პალმის რტოს მომხვეჭელ საკამათო ფილმს “სპილო” უწოდა და ამით საქვეყნოდ გამოხატა თავისი პატივისცემა.

ერთხელ ბრმებს შემოესმათ ახალი ამბავი, რომ ქალაქში უცნაური არსება გამოჩენილიყო, რომელსაც “სპილოს” უწოდებდნენ. არცერთმა მათგანმა არ იცოდა მისი ზომა და წონა, ამიტომ ცნობისმოყვარეობის გამო იკითხეს: “შევისწავლოთ და შევიმეცნოთ ხელის შეხებით, რისი უნარიც ჩვენ გაგვაჩნია.” მათ სპილო მოძებნეს და დაუწყეს ხელის ცეცება. პირველმა ბრმამ, რომელმაც ხორთუმს მოჰკიდა ხელი, თქვა: “ეს ხომ ხის ტოტია”. მეორემ ყურს შეავლო და მარაოდ ჩათვალა. მესამემ ფეხს შემოავლო ხელები და განაცხადა: “მე ბოძად აღვიქვამ სპილოს”. მეოთხეს კუდი ეჭირა და  სპილო თოკად მოეჩვენა. მეხუთე უშველებელ ფაშვს ვერ გასცდა და კედელიაო, თქვა. მეექსვე ეშვს წაეპოტინა და სპილო მყარ მილს შეადარა. ხოლო შემთხვევით გამვლელმა ბრძენმა კაცმა უთხრა მათ: “თქვენ ყველანი მართალნი ხართ”.

 

ჯორჯ პრაისი – ყველაზე უიღბლო კაცი

1918 წლის 11 ნოემბერს გარდაიცვალა კანადელი ჯორჯ ლორენს პრაისი და სხვების თვალში (მაგალითად ჩემსაში) თავისი სიკვდილით განუსაზღვრელი დროით დაიტოვა “ყველაზე უიღბლო კაცის” სტატუსი (Facebook მაშინ, მართლაც რომ გასაკვირია და არ არსებობდა).

ეს პოსტი არც დაიწერებოდა, იგი თუნდაც ხუთი წუთით გვიან რომ მომკვდარიყო. ჯორჯ პრაისი დილის 10:58–ზე ტყვიამ იმსხვერპლა და იმ წამსვე აღესრულა. იგი მანამდე 25 წლის წინათ კანადის მიყრუებული პროვინცია სასკაჩევანის ერთ მიყრუებულ დასახლებაში დაიბადა, სადაც  რამდენიმე კომლი თუ იყო შემორჩენილი. 1917 წელს რიგითი პრაისი პირველ მსოფლიო ომში ბრიტანული იმპერიის მზის დასაცავად კანადელთა საექსპედიციო კორპუსში ჩაეწერა. მოკავშირეთა უკანასკნელი შტურმგამოვლილი მისთვის საბედისწერო დღეს პატარა ბელგიურ სოფელ ვილ–სურ–ჰაინში (ვიკიპედიაში მასზე მხოლოდ ის წერია, ჯორჯ პრაისი იქ რომ მოკლეს) უკანასკნელ შემოვლას ასრულებდა, როდესაც გერმანელი სნაიპერის ტყვიას დაეტაკა. ომის მსხვერპლთა დაუსრულებელ სტატისტიკურ აღწერაში ჩაიკარგებოდა, რომ არა ერთი გარემოება. ორი წუთის შემდეგ დილის 11:00–ზე ძალაში შედიოდა გერმანიის უსიტყვო კაპიტულაცია  და ომი, ოცი წლით მაინც, სრულდებოდა.

ორმა წუთმა იმავე ასოცმა წამმა გადაწყვიტა ჯორჯ პრაისის სიცოცხლე და სამუდამოდ შეიყვანა ისტორიაში, როგორც არნახულად ამაზრზენი პირველი მსოფლიო ომის უკანასკნელი მსხვერპლი.

ნამდვილი მოხუცი “მოხუცი და ზღვიდან”

მოხუცს ყველაფერი ბებრული ჰქონდა, გარდა ზღვისფერი თვალებისა, რომლებიც გაუტეხავი კაცის მხიარული თვალები იყო. ძნელი სათქმელია, როგორ აღწერდა ერნესტ ჰემინგუეი ას წელს გადაცილებულ გრეგორიო ფუენტესს, ერთი რამ ცხადია, მას ყველაფერი გაცილებით ბებრული ექნებოდა.

კუბის ყველა დროის ყველაზე ცნობილი მეზღვაური 2002 წელს 104 წლის ასაკში კიბოთი გარდაიცვალა პირში ჰავანური სიგარის თანხლებით, რომლის გარეშეც იგი იშვიათად თუ უნახავთ. მანამდე მან უკვდავი ნაწარმოების ფურცლებზე შეაღწია და 20 წელი თავზეხელაღებულ კლასიკოსთან ერთად გაატარა. ერნესტ ჰემინგუეი მხოლოდ ორი წლით იყო უფროსი გრეგორიო ფუენტესზე, მათი მეგობრობა კი 1938 წელს დაიწყო, როდესაც მწერალს თავის აფროსან „პილარზე“ გამოცდილი დამხმარე დასჭირდა. ეს ის ცნობილი „პილარია“, რომელზეც ჰემინგუეი მეორე მსოფლიო ომის დროს ბაზუკას ამაგრებდა და ფლორიდის სრუტეებში მავალ გერმანულ ნაღმოსნებს დასდევდა (ცხადია, გრეგორიოსთან ერთად). 20 წელი შკიპერი და კაპიტანი გამუდმებით საფრთხეში იგდებდნენ თავს მანამდე, სანამ 1959 წელს რევოლუციის გამო კაპიტანს ქვეყნის დატოვება არ მოუხდა (ორ წელიწადში კი სამუდამოდ დაემშვიდობა).

1953 წელს „პილარზე“ გრეგორიო თან ახლდა ჰემინგუეის, როდესაც ამ უკანასკნელმა რადიოთი შეიტყო „მოხუცი და ზღვის“ პულიცერის პრემიით გამორჩევის შესახებ. თუმცა, მხოლოდ თევზაობა იყო ნამდვილი ნეტარება მწერლისთვის, როდესაც სამსაათიანი ბრძოლის შემდეგ 1542–ფუნტიანი თევზი დავიჭირეთ, ამაზე ბედნიერი პაპა (ჰემინგუეის მეტსახელი – ავტ.) არასდროს მინახავს. მე და შენ, ჩვენ როგორც ძმები ვართ – ხშირად ამბობდა ჰემინგუეი, სიკვდილის შემდეგ მან ანდერძით „პილარი“ ერთგულ შკიპერს დაუტოვა, მაგრამ მის გარეშე გრეგორიოს აღარასდროს უთევზავია. მე დავკარგე სურვილი, რადგან ეს ყოველივე მას მახსენებდა. მცირე ხნის შემდეგ, კოხიმარში, ფუენტესების ღარიბულ ქოხს თვით კომანდანტე ფიდელ კასტრო ეწვია, რომელმაც გრეგორიოს შეახსენა, რომ როდესაც მოსწყინდებოდა, შეეძლო ხომალდი სახელმწიფოსათვის გადაეცა. ამაზე მეზღვაურმა მიუგო, რომ „პილარი“ მას არასოდეს მოსწყინდებოდა, თუმცა აფროსანს ამიერიდან ფინკა ვიჯიას – მწერლის მუზეუმს გადასცემდა.

პოპულარობა მოხუცს 1980–იანი წლების ბოლოს ტურისტულ ბუმთან ერთად ეწვია. რომელი დამსვენებელი არ ისურვებდა ცოცხალ სანტიაგოსთან საუბარს. თავიდან გრეგორიო ერთ ბოთლ რომზე მზად იყო გაეხსენებინა მეგობარი და ერთად გატარებული წლები, შემდეგ კი კაპიტალიზმა თავისი გაიტანა. 15 წუთი საუბარი 50 დოლარი გახდა, ფოტოს გადაღება 20 დოლარი, გრეგორიოს ოინბაზი შვილიშვილი კი სტუმრებს ბაბუასთვის სიგარების ფულის დატოვება სთხოვდა. სიგარებს მოხუცი მაშინაც არ მოეშვა, როდესაც ქვედა ტუჩზე სიმსივნე გაუჩნდა, თუმცა ამას ხელი არ შეუშლია მისთვის 104 წლისთვის მიეღწია.

კიდევ ერთი. მოხუცი ისე ჩავიდა სამარეში, არასოდეს წაუკითხავს „მოხუცი და ზღვა“. მე არ მჭირდება მისი წიგნების წაკითხვა, მე თავად ვიცნობდი მას.

სიკვდილი და სიცილი

ბნელი შუა საუკუნეები ჩემი მუდმივი ინტერესის საგანია. ამ დროს იმდენი ლეგენდა თუ ისტორია შეუთხზავთ, ზოგჯერ ვეჭვობ, რომ იმხანად ადამიანებს მოცალეობის ჟამს სხვა გასართობი არც ჰქონიათ. ომებითა და ეპიდემიებით გაძეძგილ ათ საუკუნეს თითქოს ფონად გასდევს ალეგორია “დანსა მაკაბრა” იგივე “სიკვდილის ცეკვა”, რომელშიც ყველა ჩაბმულია განურჩევლად წოდებისა და რანგისა. შუა საუკუნეებში მთელი ხელოვნება მიეძღვნა სიკვდილის თემას (Ars moriendi), მასში მხიარულება ერთ–ერთი მთავარი კომპონენტია.

ბავშვობიდან მაშინებდა და ამასთან მონუსხული ვიყავი მოცეკვავე ჩონჩხების გრავიურებით. თან იმდენად, რომ პოსტს ვწერ სიკვდილის და ზღვარგადასული მხიარულების ურთიერთკავშირზე. ისტორიაში ცნობილია სიცილით სიკვდილის რამდენიმე შემთხვევა. მაგალითად ძვ. წ. III საუკუნეში ბერძენმა ფილოსოფოსმა ქრისიპემ იმდენი იცინა იმაზე, თუ როგორ უმწეოდ ცდილობდა მისი მთვრალი ვირი ლეღვის შესანსვლას, სანამ თავად სული არ განუტევა. 1599 წელს სიცილით მოკვდა ბირმის მეფე ნანდა ბაინი, როდესაც გაიგო ვენეციელი ვაჭრებისგან, რომ ამ ქალაქს მეფე არ მართავდა. 1660 წელს ინგლისის სამეფო ტახტზე ჩარლზ II–ის ასვლა ერთდროულად უაღრესად სახალისო და მომაკვდინებელი აღმოჩნდა ერთ–ერთი შოტლანდიელი არისტოკრატისთვის. ბომარშეს მამა სიცილით მაშინ გაიგუდა, როდესაც მისი შვილი “სევილიელი დალაქის” უკანასკნელ რედაქციას უკითხავდა. 1988 წელს კომედიის კლასიკა “თევზი, სახელად ვანდა” ფატალური გამოდგა დანიელი კინომოყვარულისთვის, რომლის გულმა დიდ დაწოლას ვერ გაუძლო.

ძნელია არ გაგეცინოს, როდესაც გიღიტინებენ. საკვირველია, მაგრამ ძველ ჩინეთში ჰანის დინასტიის ზეობისას დანერგილი ჰქონდათ ღიტინით წამება. მეთოდის პრაქტიკულობას ადასტურებს ის, რომ წამების კვალი არსად რჩებოდა და წამების ობიექტი მალევე გამოკეთდებოდა. ფანტაზიის მხრივ უფრო შორს წავიდნენ ძველ რომში, სადაც პატიმართა ფეხებს მარილწყალში ათავსებდნენ. ამის შემდეგ საქმეში თხა ერთვებოდა, რომლის მიერ გალოკვა თანდათანობით უაღრესად აუტანელი ხდებოდა.

გადმოცემებით, ფინიკიელთა კოლონიზაციისას კუნძულ სარდინიაზე რელიგიური რიტუალების დროს  ღმერთებს მოხუც მოქალაქეებს სწირავდნენ. ნევროტოქსიკური მცენარე Sardonia herba–ს დამსახურებით რიტუალის ყველა მონაწილე პირი მსხვერპლთა ჩათვლით განუწყვეტლივ იცინოდა. სწორედ ამ შემზარავი ისტორიიდან წარმოდგება ფრაზეოლოგიზმი “სარდონული ღიმილი”.

სიკვდილის და მხიარულების სინთეზის თავისებური ეშხი საუცხოოდ გამოიყენეს ბობ კეინმა და ბილ ფინგერმა კომიქსების სერიის პერსონაჟ ჯოკერის შექმნისას. მისი საფირმო იარაღია ჯოკერის ვენომი (ჯოკერის ტოქსინი, სმაილექსი), რომლის ამოქმედებით მსხვერპლი შეუკავებელი სიცილით იღუპება. ამ იარაღის პროტოტიპად ლეგენდარული მცენარე Sardonia herba გამოიყენეს.

P.S.

გაიცინე და მთელი მსოფლიო გაიცინებს შენთან ერთად, იხვრინე და შენ დაიძინებ მარტო (ენტონი ბერჯესი)

კურტიზანის მკერდი და ორი გუმბათი

XIX-XX მიჯნაზე მყოფი “მშვენიერი ეპოქა” (Belle Époque) განცხრომის ხანაა. დრო, როდესაც თითქოს მთელი მსოფლიო თავაშვებულ ცხოვრებას მიეცა, რისთვისაც პირველი მსოფლიო ომი თითქოს ღვთაებრივ სასჯელად მოევლინა. მაშინდელ ევროპაში, ყველას პირზე ეკერა პარიზის რიშეს ქუჩის 32 ნომერი, სადაც განთქმული ვარიეტე ფოლი–ბერჟერი მდებარეობდა. აქ ხომ ანდალუზიელ ბოშას ანსახიერებდა იმდროინდელი მსოფლიოს ყველაზე სასურველი ქალი – ესპანელი აგუსტინა ოტერო იგლესიასი, ბელ ოტეროდ ცნობილი. მისი გასახდელის გრძელ რიგში ხშირად უნახავთ გერმანიის კაიზერი ვილჰელმ II, რუსეთის იმპერატორი ნიკოლოზ II და მისი ძმა დიდი მთავარი პეტრე, ბრიტანეთის მეფე ედვარდ VII, მონაკოს პრინცი ალბერტ I, ესპანეთის მეფე ალფონს XIII, ბელგიის მეფე ლეოპოლდ II, საფრანგეთის პრემიერ–მინისტრი არისტიდ ბრიანი, იტალიელი მწერალი და არამარტო მწერალი გაბრიელე დ’ანუნციო. ბელ ოტეროს ექვსმა თაყვანისმცემელმა თავი მოიკლა, დუელები კი ლამის ყოველდღიური ცხოვრების შემადგენელ ნაწილად გადაიქცა.

გაგიკვირდებათ, მაგრამ ჩვენ დღესაც შეგვიძლია ზუსტად წარმოვიდგინოთ, თუ როგორი იქნებოდა ბელ ოტეროს მკერდი. მისი სხეულის ფორმების სილამაზით აღფრთოვანებულმა ახალგაზრდა არქიტექტორმა კანში მდებარე პრესტიჟული კარლტონ–ჰოტელის ორი გუმბათი ოტეროს მშვენებებს დააფუძნა და ამგვარად მომავალ თაობებს დაუტოვა “მშვენიერი ეპოქის” ვარსკვლავად ქცეული ქალის წარმატების საიდუმლო.

ბალზაკიდან ცნობილია, რომ კურტიზანთა ბრწყინვალებას სიღატაკეც ახლავს თან. 1910 წელს ოტერომ დიდი სცენა და დატოვა საცხოვრებლად ნიცაში გადავიდა. ხარჯების გადახდას მონტე–კარლოს კაზინოები უზრუნველყოფდნენ იმ მილიონობით ფრანკის სამახსოვროდ, რომელიც ოდესღაც ოტეროს ან ოტეროსთვის გულუხვად გაუღიათ. დროთა განმავლობაში პენსიაზე გასულმა კურტიზანმა დანაზოგი მილიონები გაფლანგა და 1965 წელს სასტუმროს ერთ–ოთახიან ნომერში, სრულ სიღარიბეში გარდაიცვალა. მისი მეზობელი ამბობდა, რომ სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში მოხუცი განუწყვეტლივ საუბრობდა წარსულზე, მას კი მეტის მოსმენა აღარ შეეძლო: “სულ ერთი და იგივე მესმოდა – წვეულებები, პრინცები, შამპანური.”

უნგრელი, რომლის სახელი ეწოდა ამერიკას

საქვეყნოდ ცნობილია, რომ ამერიკას სახელი იტალიელი მოგზაურის ამერიგო ვესპუჩის გამო ეწოდა. ნაკლებადაა ცნობილი, რომ მისი არსებობის შესახებ მხოლოდ ორიოდ საეჭვო ღირებულების წერილი არსებობს. კიდევ უფრო ნაკლებად კი ის, რომ ამერიგო ვესპუჩის მეტად იშვიათი სახელი უნგრელი წმინდანის საპატივსაცემოდ დაარქვეს.

სახელი “ამერიგოს” იდენტურია “ამერიკუს” და “ემერიკ”, რაც 1031 წელს ტრანსილვანიაში აღსრულებული უნგრელი წმიდანის იმრე არპადის ლათინიზირებული ფორმაა. წმინდა იმრეს შესახებ ინფორმაცია მწირია. ცნობილია მხოლოდ ის, რომ 31 წლის მეფისწული დღევანდელი რუმინეთში ნადირობისას ტახმა იმსხვერპლა და მისი სამუდამო განსასვენებელი პილიგრიმთა კიდევ ერთ მოსალოც ადგილად გადაიქცა.

უნგრელი მეფისწული, რომელიც სიცოცხლეში თავისი სამეფოს ფარგლებს არ გასცდენოდა, ალბათ ვერასდროს წარმოიდგენდა, რომ მისი სახელი დასაბამს მისცემდა მშვენიერ ახალ სამყაროს.

ნიკო ნიკოლაძე – ფოთის ლეო I დიდი

452 წელს ჰუნების ურდო ატილას ბელადობით სარანჩას გუნდივით გარს შემოერტყა მარადიულ ქალაქს და რომის მოქალაქეები აპოკალიფსის მხედრების მოვლინებაზე აალაპარაკა (სხვათა შორის, რუსულ ტრადიციაში ჰუნების მიერ დაპყრობილ ტერიტორიას Гунния ეწოდება). გარდაუვალი განკითხვის დღის მოლოდინში, ჰუნების ბანაკში გამოცხადდა კათოლიკური ეკლესიის პირველი ლომი – პაპი ლეო I დიდი, რომელმაც ატილას “ღვთის რისხვა” უწოდა და დაარწმუნა იგი, გაცლოდა შვიდ ბორცვზე მდგარ ქალაქს.

1905 წელს მშფოთვარე კავკასიაში სომხურ–თურქული დაპირისპირების და რევოლუციური ტალღის დასაშოშმინებლად პეტერბურღიდან დაინიშნა გენერალი მაქსუდ ალიხანოვ–ავარსკი, რომლის ხსენებით (ერმოლოვის არ იყოს) ქართველი დედები შვილებს აშინებდნენ. გენერალმა სისხლის მდინარეები
დააყენა დასავლეთ საქართველოში და გურიის გადაბუგვის შემდეგ ფოთისკენ დაძრა დამსჯელობითი კორპუსი. ფოთელებიც რომაელების მსგავსაც ალბათ იოანეს გამოცხადების თავებს იმეორებდნენ, როდესაც ალიხანოვ–ავარსკის ბანაკში მოულოდნელად გამოცხადდა ქალაქის თავი – სახელოვანი ნიკო ნიკოლაძე. ჩვენ დანამდვილებით არ ვიცით, რა ჯადოსნური სიტყვები უთხრა ლეო დიდმა ატილას, სამაგიეროდ ცნობილია ნიკოლაძის მოხერხებულობის ამბავი. ნიკო ნიკოლაძემ გენერალს აუწყა, რომ საპორტო ქალაქი ფოთი უცხოეთში იყო დაზღვეული და დაქცევის შემთხვევაში, მთელი ზარალის ანაზღაურება პირადად მის უავგუსტუეს იმპერატორს მოუწევდა. ალიხანოვ–ავარსკი დაფრთხა, ემანდ ხელმწიფე არ დავაზარალო, საწყენი არ შევამთხიო და გაგულისებულმა იმ ჯარით მეორედ გადაბუგა გურია.

P.S.

მოგვიანებით, ნიკოს ეს ფანდი მტრებმა გაუხსენეს და გენერლის ჭკუაში მოტყუება ქალაქის თავობიდან გადასაყენებლად გამოიყენეს.

ფოტოებზე გამოსახულნი არიან ლეო დიდი (ალგარდის სკულტურა, XVII საუკუნე), გენერალი მაქსუდ ალიხანოვ–ავარსკი, ნიკო ნიკოლაძე

რომაული სპილოები

1665 წელს რომის ერთადერთი გოთიკური ტაძრის სანტა–მარია სოპრა მინერვას მონასტრის ბაღში აღმოაჩინეს ძველეგვიპტური ობელისკი. პაპ ალექსანდრე VII–ს ბევრი არც უფიქრია, თუ ვისთვის მიენდო ახალაღმოჩენილი რელიკვიის ბედი. მიზეზი მარტივია, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ მაშინ საკუთარი დიდებით ტკბებოდა დიდი იტალიელი არქიტექტორი და სკულპტორი ჯანლორენცო ბერნინი. რომის ყოველი ახალი პაპი თავს უბედნიერეს ადამიანად რაცხავდა, რომ მას ბერნინის სიცოცხლეში უწევდა პონტიფიკობა და მეზღვაურის ბეჭდის ტარება.

რომის მაშინდელ მკვიდრებს გადმოცემებით თუ ახსოვდათ 1514 წელს პორტუგალიის მეფის საჩუქარი რომის პაპისადმი – თოვლივით ქათქათა სპილო ჰანო, რომელიც ორ წელიწადში დაიღუპა და თვით რაფაელმა გამოსახა ფრესკაზე. სამაგიეროდ, არისტოკრატთა ლამის სამაგიდო წიგნად იყო ქცეული რომანი–ტრაქტატი “სასიყვარულო ბრძოლა პოლიფილის სიზმარში” იგივე “ჰიპნეროტომაქია”, XV საუკუნის იტალიური ეზოთერიკული ლიტერატურის თვალსაჩინო ნიმუში. ბერნინი ყოველთვის მონუსხული აკვირდებოდა უცნაური ცხოველის გამოსახულებას, ახლა კი მას საშუალება ეძლეოდა ქვაში გაეცოცხლებინა გასაოცარი გრავიურა.

მაესტრო ლორენცოს არასდროს ენახა ცოცხალი სპილო. სწორედ ამას უნდა მივაწეროთ ის ფაქტი, რომ სპილოს თითები არასწორად აქვს გამოკვეთილი, ხოლო კუდი მეტად მსხვილია. ბერნინიმ ძეგლი თავისი შეურიგებელი მტრის, რეტროგრადი ბერის დომენიკო პალიას სახლთან აღამართინა იმგვარად, რომ პატივცემულ პადრეს ფანჯრის გაღებისთანავე სპილოს უზარმაზარი უკანალი მოხვედროდა თვალთ.

1944 წელს გენიალურმა სალვადორ დალიმ შექმნა ცნობილი ტილო “სიზმარი, გამოწვეული ფუტკრის ფრენით ბროწეულის გარშემო გამოღვიძებამდე ერთი წამით ადრე”, რომელშიც გამოსახა რომაული არდადეგების შთაბეჭდილება.  ორი წლის შემდეგ დალიმ გაიმეორა სიზმარი “წმინდა ანტონის ცდუნებაში” და ბერნინის სპილოების თავისი უნიკალური, დალესკური გამოსახულება სამუდამოდ დაგვიტოვა.

სალვადორ დალი,  “სიზმარი, გამოწვეული ფუტკრის ფრენით ბროწეულის გარშემო გამოღვიძებამდე ერთი წამით ადრე” (1944)

სალვადორ დალი,  “წმ. ანტონის ცდუნება” (1946)